Ünite 1: İdarenin Denetlenmesi

2017 Anayasa Değişikliği ve Askeri Yargı

21 Ocak 2017 tarihli ve 6771 sayılı Kanun ile yapılan anayasa değişikliği sonucunda Askeri Yargıtay ve Askeri Yüksek İdare Mahkemesi tamamen kaldırılmıştır. Bu düzenleme ile disiplin mahkemeleri dışında askeri mahkemelerin kurulması yasaklanmış, yalnızca savaş halinde asker kişilerin görevleriyle ilgili suçları için mahkeme kurulabilmesine izin verilmiştir.

Hâkimler ve Savcılar Kurulu Üye Sayısı

Anayasa'nın 159. maddesine göre Hâkimler ve Savcılar Kurulu toplam 13 üyeden oluşur. Bu üyelerin başkanı Adalet Bakanıdır, Adalet Bakanlığı Müsteşarı ise tabii üyedir. Kalan üyelerden 3'ü Cumhurbaşkanı, 7'si ise TBMM tarafından seçilmektedir.

HSK Üyelerinin TBMM Tarafından Seçim Usulü

TBMM tarafından seçilecek HSK üyeleri için Karma Komisyon üye tamsayısının 2/3 çoğunluğuyla aday belirler. İlk turda belirlenemezse ikinci turda 3/5 çoğunluk aranır. Yine sonuç alınamazsa en çok oyu alan iki aday arasında ad çekme (kura) usulüne başvurulur.

Anayasa Mahkemesi Üye Sayısı ve Seçimi

Anayasa Mahkemesi toplam 15 üyeden oluşur. Bu üyelerin 3'ü Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından gizli oyla seçilirken, kalan 12 üye doğrudan Cumhurbaşkanı tarafından farklı kontenjanlardan seçilerek atanır.

Anahtar Kavramlar

Yargı YetkisiBireyler arasında veya bireylerle devlet arasında çıkan uyuşmazlıkların, bağımsız ve tarafsız mahkemelerce hukuki yöntemler kullanılarak çözümlenmesini sağlayan anayasal devlet işlevidir.

Yargı BağımsızlığıMahkemelerin ve hâkimlerin görevlerini yerine getirirken yasama, yürütme ve diğer tüm dış etkenlerden, baskılardan uzak, sadece Anayasa'ya ve hukuka uygun olarak karar verebilmesidir.

Hâkimlik ve Savcılık TeminatıHâkim ve savcıların azlolunamayacağını, kendileri istemedikçe 65 yaşından önce emekliye ayrılamayacağını ve kadro kaldırılması halinde dahi mali haklarından yoksun bırakılamayacağını güvence altına alan sistemdir.

Yargı Düzeni (Yargı Kolu)Hukuki nitelikleri bakımından benzerlik gösteren uyuşmazlıkların toplandığı ve kararları aynı yüksek mahkeme tarafından denetlenen, kendine özgü usul kuralları olan mahkemeler bütünüdür.

Temyizİlk derece veya istinaf mahkemelerince verilen kararların, usul ve kanun yönünden hukuka uygun olup olmadığının tespiti amacıyla bir yüksek mahkeme tarafından denetlenmesi yoludur.

Görev UyuşmazlığıAynı uyuşmazlık hakkında adli ve idari yargı mercilerinin her ikisinin de kendisini görevli veya görevsiz görmesi durumunda ortaya çıkan ve çözümü Uyuşmazlık Mahkemesince yapılan uyuşmazlıktır.

Hüküm UyuşmazlığıAdli ve idari yargı mercilerince aynı konuda verilmiş, kesinleşmiş çelişkili kararlar nedeniyle hakkın yerine getirilmesinin imkansızlaşması durumunda ortaya çıkan uyuşmazlık türüdür.

İptal DavasıKanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin veya TBMM İçtüzüğü'nün Anayasa'ya aykırılığı iddiasıyla doğrudan Anayasa Mahkemesi'nde açılan soyut norm denetimi davasıdır.

İtiraz YoluGörülmekte olan bir davada uygulanacak kanun veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesi hükmünün Anayasa'ya aykırı olduğu iddiasıyla yerel mahkemenin Anayasa Mahkemesi'ne başvurmasıdır.

Yüce DivanCumhurbaşkanı, bakanlar ve yüksek yargı organı üyeleri gibi üst düzey devlet görevlilerinin görevleriyle ilgili suçlardan dolayı Anayasa Mahkemesi'nde yargılandıkları özel yargılama sıfatıdır.

Bireysel BaşvuruAnayasa'da ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nde yer alan temel haklarının kamu gücü tarafından ihlal edildiğini iddia eden bireylerin, iç hukuk yollarını tükettikten sonra Anayasa Mahkemesi'ne başvurmasıdır.

Adli YargıCeza davaları ile kişiler arasındaki borçlar, aile, ticaret gibi özel hukuk uyuşmazlıklarının çözüme kavuşturulduğu, yüksek mahkemesi Yargıtay olan genel yargı düzenidir.

İdari Yargıİdarenin ve yürütme organının hukuka aykırı eylem ve işlemlerine karşı açılan iptal ve tam yargı davalarının görüldüğü, yüksek mahkemesi Danıştay olan yargı düzenidir.

SayıştayKamu idarelerinin ve sosyal güvenlik kurumlarının gelir, gider ve mallarını TBMM adına denetleyen ve sorumluların hesaplarını kesin hükme bağlayan hesap mahkemesi niteliğindeki anayasal organdır.

Diğer Önemli Bilgiler

Anayasa Mahkemesi Üyeliği Yaş ve Görev Süresi

Anayasa Mahkemesi'ne üye seçilebilmek için en az 45 yaşını doldurmuş olmak şarttır. Seçilen üyeler 12 yıl boyunca görev yaparlar ve bir kimse iki kez üye seçilemez. Üyeler her halükarda 65 yaşını doldurduklarında zorunlu olarak emekliye ayrılırlar.

İtiraz Yolunda Beş Aylık Karar Süresi

Bir mahkemenin Anayasa'ya aykırılık iddiasıyla Anayasa Mahkemesi'ne başvurması durumunda, Anayasa Mahkemesi'nin işin kendisine gelişinden itibaren 5 ay içinde kararını vermesi gerekir. Bu süre içinde karar verilmezse yerel mahkeme davayı yürürlükteki kanunlara göre çözer.

Milletvekilliği İtirazlarında Başvuru ve Karar Süreleri

Milletvekilliğinin düşmesi veya yasama dokunulmazlığının kaldırılması kararının alındığı tarihten itibaren 7 gün içinde iptal için Anayasa Mahkemesi'ne başvurulabilir. Anayasa Mahkemesi bu iptal istemini kesin olarak 15 gün içinde karara bağlamak zorundadır.

Bölge Adliye Mahkemelerinin Kurulması

5235 sayılı Kanun ile adli yargı düzeninde Yargıtay'ın iş yükünü hafifletmek amacıyla bölge adliye mahkemeleri kurulmuştur. Bu mahkemeler en az 3 hukuk ve en az 2 ceza dairesinden oluşacak şekilde yapılandırılmıştır.

Sayıştay Kararlarına Karşı Karar Düzeltme Süresi

Sayıştay'ın kesin hükümleri hakkında ilgililer, yazılı bildirim tarihinden itibaren 15 gün içinde bir kereye mahsus olmak üzere karar düzeltilmesi isteminde bulunabilirler. Bu kararlara karşı idari yargı yoluna başvurulması ise kanunen engellenmiştir.

Uyuşmazlık Mahkemesi Üye Yapısı

2247 sayılı Kanun'a göre Uyuşmazlık Mahkemesi bir Başkan ile 12 asıl, 12 yedek üyeden oluşur. Mahkemenin başkanı, Anayasa Mahkemesi tarafından kendi asıl ve yedek üyeleri arasından seçilerek görevlendirilir.

Sınavda Dikkat Et

Askeri yargı organlarının (Askeri Yargıtay ve AYİM) 2017 anayasa değişikliği ile kaldırıldığını unutmayın; sınavda güncel yargı düzenleri sorulduğunda askeri yargıyı dahil etmeyin.
Hâkimler ve Savcılar Kurulu'nun (HSK) kararlarına karşı kural olarak yargı yolunun kapalı olduğunu, bunun tek istisnasının 'meslekten çıkarma cezası' olduğunu mutlaka aklınızda tutun.
Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuru yapabilmek için 'olağan kanun yollarının (istinaf ve temyiz) tüketilmiş olması' şartını arayın; bu şart sağlanmadan doğrudan başvuru yapılamaz.
Sayıştay ile Danıştay kararları arasında vergi ve mali yükümlülükler konusunda bir uyuşmazlık çıkarsa, her zaman 'Danıştay' kararlarının esas alınacağını unutmayın.
Anayasa Mahkemesi ile diğer mahkemeler arasında görev uyuşmazlığı çıkması durumunda Uyuşmazlık Mahkemesi'ne gidilmez, doğrudan Anayasa Mahkemesi'nin kararı esas alınır.