Ünite 4: 19. Yüzyılda Kadın Şairler — Önemli Kavramlar

Divan şiirinde belli kavramları, duygu ve düşünceleri dolaylı anlatmak için kullanılan kalıplaşmış ortak hayaller ve imgelerdir. Kadın şairler de erkek şairlerle aynı divan estetiğini sürdürebilmek için bu kalıplaşmış mazmunları eserlerinde kullanmışlardır.

Divan edebiyatında şairlerin hayatlarını ve eserlerinden seçme örnekleri barındıran biyografik eserlerdir. Kadın şairler genellikle erkek egemen tezkirelerde nadiren yer bulabilmiş ve çoğunlukla diğer kadın şairlerle kıyaslanarak değerlendirilmişlerdir.

Bir şairin şiirine, başka bir şairin aynı ölçü, uyak ve redifte yazdığı benzer nitelikteki şiirdir. XIX. yüzyıl kadın şairleri, özellikle Leyla Hanım ve Şeref Hanım, usta şairlerin gazellerine pek çok nazire yazmışlardır.

Cami, tekke, türbe veya dergâhların bahçesinde yer alan, etrafı duvar ya da parmaklıkla çevrili mezarlık alanıdır. XIX. yüzyılın önemli kadın şairlerinden Leyla Hanım Galata Mevlevihanesi haziresine defnedilmiştir.

Dünya kaygılarından uzak, hayatın zevklerini önemseyen, kalıplara ve kurallara aldırış etmeyen serbest ve neşeli yaşam tarzını yansıtan edebi tutumdur. Leyla Hanım'ın gazellerinde bu rindane bakış açısı belirgindir.

Divan edebiyatında bir gazelin her beytinin önüne başka bir şair tarafından aynı vezin ve kafiyede üçer mısra eklenerek beşli mısralar (muhammes) haline getirilmesi nazım biçimidir. Leyla Hanım usta şairlerin gazellerine tahmisler yazmıştır.

Bir gazelin beyitlerinin üstüne aynı ölçü ve kafiyede dörder mısra eklenerek altılı bentler oluşturulması sanatıdır. Leyla Hanım beğendiği şairlerin şiirlerine tesdisler kaleme almıştır.

Ölen bir kişinin ardından duyulan derin üzüntüyü, onun iyi özelliklerini ve meziyetlerini anlatmak için yazılan lirik şiir türüdür. Adile Sultan, yakınları ve şehzadeler için yazdığı mersiyeleriyle tanınmaktadır.

Önemli bir olayın, doğumun, ölümün veya bir yeniliğin tarihini ebced hesabıyla mısralarında saklayan özel manzumelerdir. Şeref Hanım, günlük hayattaki sıradan olaylar için bile çok sayıda tarih manzumesi yazmıştır.

Tarikat disiplinine tam olarak girmemiş olmakla birlikte tarikatı seven, dervişleri koruyan ve o kültüre bağlılık duyan derviş dostu kimsedir. Şeref Hanım Yenikapı Mevlevihanesi muhibler kabristanına defnedilmiştir.

Altışarlı bentlerden oluşan, her bendin altı mısradan meydana geldiği nazım şeklidir. Adile Sultan, Şehzade Mahmut Celalettin Efendi'nin ölümü üzerine bu nazım biçimiyle etkileyici bir mersiye kaleme almıştır.

Hasret duyulan kişileri, geçmişteki güzel günleri ve kaybedilen değerleri özlemle anmak amacıyla kaleme alınan manzum eserlerdir. Adile Sultan'ın divanında bu isimle anılan özel manzumeler bulunmaktadır.

Ayrılık acısını, sevdiklerinin ölümünden duyulan derin kederi ve hicranı anlatan manzum eserdir. Adile Sultan, hayatını etkileyen kayıpları bu başlıklı şiirlerinde dile getirmiştir.

Eski Türklerde oynanan, günümüzdeki polo oyununun kökeni olan at üstünde sopayla topa vurularak yapılan geleneksel bir spordur. Zeynep Hatun şiirlerinde çevgân metaforunu kullanmıştır.

İslamiyet öncesi Türk edebiyatında ölen kişilerin ardından duyulan acıyı dile getiren lirik şiirlerdir. Divan edebiyatındaki mersiyenin halk edebiyatındaki karşılığı ağıt, İslam öncesindeki karşılığı ise sagudur.