İnfografik
Ana Sayfa » Anadolu Üniversitesi AÖF » Tarih Lisans Programı » 19. Yüzyıl Türk Edebiyatı
← Ünite 4
19. Yüzyıl Türk Edebiyatı

Ünite 4: 19. Yüzyılda Kadın Şairler

Leyla Hanım'ın Vefatı ve Defnedildiği Yer
Saray çevresiyle ilişkileri olan ancak hayatı maddi sıkıntılarla geçen Leyla Hanım, 1848 yılında vefat etmiştir. Vefatının ardından Galata Mevlevihanesi haziresine defnedilmiştir.
Şeref Hanım'ın Doğum ve Vefat Tarihleri
Sadrazam Abdullah Nailî Paşa soyundan gelen Mehmet Nebil Bey'in kızı olan Şeref Hanım, 1809 yılında İstanbul'da doğmuş, 1861 yılında vefat etmiştir. Yenikapı Mevlevihanesi muhibler kabristanına gömülmüştür.
Adile Sultan'ın Hanedan Kimliği
Otuzuncu Osmanlı padişahı II. Mahmut'un kızı olan Adile Sultan, 29 Mayıs 1826'da İstanbul'da doğmuş ve Osmanlı hanedanında divan sahibi olan tek kadın şair unvanını kazanmıştır.
Adile Sultan'ın Evliliği ve Eşinin Ölümü
Adile Sultan, 1845 yılında Tophane Müşiri Mehmet Ali Paşa ile evlenmiştir. Eşinin 1868 yılında vefat etmesinin ardından ömrünü ibadet ve hayır işlerine adamıştır.

Anahtar Kavramlar

MazmunDivan şiirinde belli kavramları, duygu ve düşünceleri dolaylı anlatmak için kullanılan kalıplaşmış ortak hayaller ve imgelerdir. Kadın şairler de erkek şairlerle aynı divan estetiğini sürdürebilmek için bu kalıplaşmış mazmunları eserlerinde kullanmışlardır.
TezkireDivan edebiyatında şairlerin hayatlarını ve eserlerinden seçme örnekleri barındıran biyografik eserlerdir. Kadın şairler genellikle erkek egemen tezkirelerde nadiren yer bulabilmiş ve çoğunlukla diğer kadın şairlerle kıyaslanarak değerlendirilmişlerdir.
NazireBir şairin şiirine, başka bir şairin aynı ölçü, uyak ve redifte yazdığı benzer nitelikteki şiirdir. XIX. yüzyıl kadın şairleri, özellikle Leyla Hanım ve Şeref Hanım, usta şairlerin gazellerine pek çok nazire yazmışlardır.
HazireCami, tekke, türbe veya dergâhların bahçesinde yer alan, etrafı duvar ya da parmaklıkla çevrili mezarlık alanıdır. XIX. yüzyılın önemli kadın şairlerinden Leyla Hanım Galata Mevlevihanesi haziresine defnedilmiştir.
RindaneDünya kaygılarından uzak, hayatın zevklerini önemseyen, kalıplara ve kurallara aldırış etmeyen serbest ve neşeli yaşam tarzını yansıtan edebi tutumdur. Leyla Hanım'ın gazellerinde bu rindane bakış açısı belirgindir.
TahmisDivan edebiyatında bir gazelin her beytinin önüne başka bir şair tarafından aynı vezin ve kafiyede üçer mısra eklenerek beşli mısralar (muhammes) haline getirilmesi nazım biçimidir. Leyla Hanım usta şairlerin gazellerine tahmisler yazmıştır.
TesdisBir gazelin beyitlerinin üstüne aynı ölçü ve kafiyede dörder mısra eklenerek altılı bentler oluşturulması sanatıdır. Leyla Hanım beğendiği şairlerin şiirlerine tesdisler kaleme almıştır.
MersiyeÖlen bir kişinin ardından duyulan derin üzüntüyü, onun iyi özelliklerini ve meziyetlerini anlatmak için yazılan lirik şiir türüdür. Adile Sultan, yakınları ve şehzadeler için yazdığı mersiyeleriyle tanınmaktadır.
Tarih ManzumesiÖnemli bir olayın, doğumun, ölümün veya bir yeniliğin tarihini ebced hesabıyla mısralarında saklayan özel manzumelerdir. Şeref Hanım, günlük hayattaki sıradan olaylar için bile çok sayıda tarih manzumesi yazmıştır.
MuhibTarikat disiplinine tam olarak girmemiş olmakla birlikte tarikatı seven, dervişleri koruyan ve o kültüre bağlılık duyan derviş dostu kimsedir. Şeref Hanım Yenikapı Mevlevihanesi muhibler kabristanına defnedilmiştir.
MüseddesAltışarlı bentlerden oluşan, her bendin altı mısradan meydana geldiği nazım şeklidir. Adile Sultan, Şehzade Mahmut Celalettin Efendi'nin ölümü üzerine bu nazım biçimiyle etkileyici bir mersiye kaleme almıştır.
TahassürnameHasret duyulan kişileri, geçmişteki güzel günleri ve kaybedilen değerleri özlemle anmak amacıyla kaleme alınan manzum eserlerdir. Adile Sultan'ın divanında bu isimle anılan özel manzumeler bulunmaktadır.
İftiraknameAyrılık acısını, sevdiklerinin ölümünden duyulan derin kederi ve hicranı anlatan manzum eserdir. Adile Sultan, hayatını etkileyen kayıpları bu başlıklı şiirlerinde dile getirmiştir.
ÇevgânEski Türklerde oynanan, günümüzdeki polo oyununun kökeni olan at üstünde sopayla topa vurularak yapılan geleneksel bir spordur. Zeynep Hatun şiirlerinde çevgân metaforunu kullanmıştır.
Saguİslamiyet öncesi Türk edebiyatında ölen kişilerin ardından duyulan acıyı dile getiren lirik şiirlerdir. Divan edebiyatındaki mersiyenin halk edebiyatındaki karşılığı ağıt, İslam öncesindeki karşılığı ise sagudur.

Diğer Önemli Bilgiler

Keçecizade İzzet Molla'nın Leyla Hanım'a Etkisi

Dönemin meşhur şairlerinden Keçecizade İzzet Molla, Leyla Hanım'ın dayısıdır. Kültürlü bir aile ortamında yetişen şair, şiirlerini yazarken dayısının düzeltmelerinden ve sohbetlerinden büyük ölçüde yararlanmıştır.

Şeref Hanım Divanındaki Manzume Sayısı

Divan şiirinde pek çok nazım şeklini kullanan Şeref Hanım'ın divanında toplam 677 manzume bulunmaktadır. Bunların arasında 255 gazel ve 122 tarih manzumesi en dikkat çekici kısımlardır.

Adile Sultan Divanı'nın Neşri

Osmanlı hanedanının tek kadın divan şairi olan Adile Sultan'ın şiirleri, günümüzde beş farklı yazma nüsha karşılaştırılarak Hikmet Özdemir tarafından ilmî olarak yayımlanmıştır.

Leyla Hanım'ın Divanındaki Nazım Şekli Çeşitliliği

Leyla Hanım divanında 6 kaside, 39 musammat, 55 tarih manzumesi, 122 gazel, 5 müstezad, 21 şarkı, 5 lugaz, 23 rubai, 7 kıta ve 4 müfrede yer vererek neredeyse tüm nazım şekillerini kullanmıştır.

Şehzade Mahmud Celalettin Efendi Mersiyesi

Sultan Abdülaziz'in genç yaşta (26 yaşında) vefat eden oğlu Şehzade Mahmud Celalettin Efendi'nin (1862-1888) ölümü üzerine, halası Adile Sultan müseddes nazım biçiminde hüzünlü bir mersiye yazmıştır.

Adile Sultan'ın Vefat Tarihi ve Mezarı

13 Şubat 1899 tarihinde vefat eden Adile Sultan, kocası Mehmet Ali Paşa'nın türbesinde önceden kendisinin hazırlatmış olduğu özel mezara defnedilmiştir.

Mehmet Arslan'ın Divan Çalışmaları

Akademisyen Mehmet Arslan, Osmanlı kadın şairlerinden Şeref Hanım Divanı'nı 2002'de, Leyla Hanım Divanı'nı ise 2003 yılında yayımlayarak eserlerini bugünkü okuyucuyla buluşturmuştur.

Sınavda Dikkat Et

  • Kadın şairlerin divan şiirinde erkek şairlerle aynı mazmunları kullanmasının sebebinin kişisel duygulardan ziyade divan şiirinin katı bir gelenek ve kalıp meselesi olduğunu unutmayın.
  • Leyla Hanım’ın dayısının Keçecizade İzzet Molla olduğunu ve Galata Mevlevihanesi haziresine defnedildiğini mutlaka ezberleyin.
  • Osmanlı hanedanında divan sahibi tek kadın şairin Adile Sultan olduğunu, Şeref Hanım veya Leyla Hanım olmadığını karıştırmayın.
  • Şeref Hanım’ın 122 tarih manzumesinde yeğeninin ney öğrenmesi gibi son derece sıradan ve kişisel konulara yer vermesinin geleneğin sınırlarını zorlayan bir özellik olduğunu unutmayın.
  • Adile Sultan’ın hayatını ve kayıplarını anlattığı özel şiirlerinin 'Tahassürname' ve 'İftirakname' başlıklarını taşıdığını soru kaçırmamak için not edin.
  • Mersiye türünün halk edebiyatındaki karşılığının ağıt, İslam öncesi Türk edebiyatındaki karşılığının ise sagu olduğunu sınavda karıştırmayın.