İnfografik
← Ünite 7
Osmanlı Türkçesi 2

Ünite 7: Farsçada Tamlamalar, Transkripsiyon Alfabesi

Farsçada Tamlamalar, Transkripsiyon Alfabesi - kaynak sayfa görseli
Kaynak: ders kitabı, sayfa 136
Târîh-i Selânîkî ve Mustafa Efendi
Osmanlı tarih yazıcılığında önemli bir yere sahip olan ve ünitedeki metin örneklerinde eserinden alıntılar yapılan Selânikî Mustafa Efendi'nin tarihi, Mehmet İpşirli tarafından 1989 yılında İstanbul'da yayımlanmıştır.
Cevdet Paşa'nın Târîh'i
19. yüzyılda kaleme alınmış, Osmanlı devlet teşkilatını ve askeri reformları ayrıntılı bir şekilde ele alan Ahmet Cevdet Paşa'nın 'Târîh' adlı eseri, dönemin idari terimlerini incelemek için temel bir kaynak metnidir.
Ösek Köprüsü ve Yanık Kalesi Mücadelesi
Selânikî'nin tarihinden alınan metin örneklerinde, Ösek köprüsü muhafazasında görev yapan Vezir Ahmed Paşa'nın faaliyetleri ve küffar kuvvetlerine karşı Yanık ile Samartin kalelerinin kuşatılması gibi askeri olaylar anlatılmaktadır.
Ferit Devellioğlu'nun Ansiklopedik Lügati
Tarih bölümü öğrencilerinin Osmanlıca metinleri okurken karşılaştıkları kelime hazinesi eksikliğini gidermek amacıyla sıklıkla başvurduğu temel eserlerden biri olan 'Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lugat' 1970 yılında Ankara'da yayımlanmıştır.

Anahtar Kavramlar

İzâfet KesresiFarsça isim ve sıfat tamlamalarında tamlanan ile tamlayan kelimeleri birbirine bağlayan ve genellikle ince ünserler (-ı, -i, -u, -ü) şeklinde okunan bağlama sesidir. Örnek olarak 'bârân-ı ihsân' tamlamasındaki '-ı' sesi bir izâfet kesresidir.
MevsûfSıfat tamlamalarında kendisi nitelenen, yani bir sıfat tarafından vasıflandırılan isim unsurudur. Sıfat tamlamasında her zaman önce mevsûf (tamlanan), sonra sıfat (niteleyen) gelir.
Muzâfİsim tamlamalarında kendisinden sonra gelen kelime tarafından sahiplik veya ilgi yoluyla tamamlanan, tamlamanın ilk unsuru olan kelimedir. Örnek: 'devlet-i Osman' ifadesindeki 'devlet' kelimesi muzâftır.
Muzâfun-ileyhİsim tamlamalarında tamlananı (muzâf) tamamlayan, ona iyelik veya aidiyet anlamı katan ikinci unsur kelimedir. Örnek: 'sarây-ı dil' tamlamasında 'dil' kelimesi muzâfun-ileyhtir.
Cem'-i MükesserArapça kelimelerin belirli vezinlere göre kural dışı veya kırık olarak yapılan çoğul biçimleridir. Bu tür çoğul kelimeler Arap dilinde dişil (müennes) kabul edildikleri için sıfat tamlamalarında dişil sıfatlar alırlar.
Hâ-yı ResmiyyeKelime sonlarında bulunan ve Farsça tamlamalarda -a veya -e seslerini veren 'ه' (he) harfidir. Bu harfle biten kelimelere izâfet kesresi eklendiğinde harfin üzerine hemze (ء) işareti konulur.
Transkripsiyon AlfabesiEski harfli metinlerin Latin alfabesine ilmî kurallara uygun olarak, ses değerlerini tam yansıtacak özel işaretler ve diyakritikler yardımıyla çevrilmesini sağlayan dönüştürme sistemidir.
Zincirleme Tamlamaİki kelimeden daha fazla unsurun (üç, dört veya beş kelime) art arda birbirini tamlamasıyla oluşan karmaşık Farsça isim veya sıfat tamlaması yapılarıdır. Bütünün gramer değeri en sondaki unsur tarafından belirlenir.
Atıf VavıBirden fazla sıfatın bir ismi peşpeşe nitelemesi durumunda sıfatlar arasına konulan ve (و / u, ü) sesi veren bağlama harfidir. Örnek: 'Hâce-i fâzıl u kâmil'.
Hüsn-i TedbîrMetinlerde geçen, iyi düşünülmüş plan, doğru idari karar ve becerikli yönetim anlamı taşıyan tamlama yapısındaki bir ifade kalıbıdır.

Diğer Önemli Bilgiler

Lağamcı Ocağı ve Askeri Düzenlemeler

Târîh-i Cevdet'ten alınan okuma parçasında, Lağamcı ocağına gösterilen ihtimam, tımarların tevzii, Saâdâbâd Kasrı önündeki tepelerde yapılan lağam atma tatbikatları ve padişah huzurunda dağıtılan hil'atlar detaylıca aktarılmaktadır.

Mehmet Kanar'ın Sözlük Çalışmaları

Osmanlı Türkçesi ve Farsça metinlerin çözümünde öğrencilere büyük kolaylık sağlayan, Mehmet Kanar tarafından hazırlanan kapsamlı sözlükler sırasıyla 2000 ve 2003 yıllarında İstanbul'da basılmıştır.

Sadrıazam İbrahim Paşa'nın Mührünün Alınması

Ünitedeki Osmanlıca metin alıştırmalarında, Sadrıazam İbrahim Paşa hazretlerinden mühür-i izzetin alınarak Hasan Paşa hazretlerine tevdi edilmesi ve divan teşkilatındaki görev değişimleri tarihi bir vaka olarak işlenmiştir.

Sınavda Dikkat Et

  • Farsça tamlamaları çözerken her zaman sondan başa doğru (sağdan sola) okuma yapmayı unutmayın; çünkü Farsça tamlama sırası Türkçe'nin tam tersidir.
  • Tamlanan kelimenin son harfinin sesli mi sessiz mi bittiğine dikkat edin; -e, -a (hâ-yı resmiyye) veya -î ile bitenlerde hemze kullanımı hayatidir.
  • Sıfat tamlamalarında her iki unsur Arapça ise çokluk (cem) ve erillik-dişillik (müenneslik) uyumunun aranacağını sınavda göz ardı etmeyin.
  • Zincirleme tamlamalarda bütünün isim mi yoksa sıfat tamlaması mı olduğunu belirleyen unsurun her zaman en sondaki tamlayan olduğunu unutmayın.
  • Transkripsiyon sorularında 'h' (ه, خ, ح) ve 'z' (ذ, ز, ض, ظ) seslerini veren harflerin alt işaretlerine dikkat edin, çünkü sınavda bu detaylar ayırt edici sorulur.
  • Osmanlıca sözlük seçiminde harekesiz metin okuma zorluğunu aşmak için Osmanlıcadan Osmanlıcaya sözlüklerin avantajını hafife almayın.
  • Birden fazla sıfatın art arda geldiği yerlerde kullanılan atıf vavını (u, ü) kelime sayısını ve tamlamanın yapısını çözerken mutlaka hesaba katın.