Ünite 6: Farsçada Fiil, Fiilden Türemiş Kelimeler, Farsçada Birleşik Kelimeler

Farsçada Fiil, Fiilden Türemiş Kelimeler, Farsçada Birleşik Kelimeler - kaynak sayfa görseli

Kaynak: ders kitabı, sayfa 118

Cevdet Paşa ve Târîh Eseri

Osmanlı devlet adamı ve tarihçisi Cevdet Paşa'nın Târîh adlı VIII. ciltlik eseri, metin içerisinde Farsça kelime yapıları, birleşik isim ve sıfat örneklerinin incelendiği temel kaynak metinlerden biri olarak yer almaktadır.

Harût Dedee'nin Kıbrıs Fethi Eseri

Ârif Dede tarafından kaleme alınan ve Harûd Fedâî tarafından 1997 yılında İstanbul'da hazırlanan 'Fethiyye-i Cezîre-i Kıbrıs' adlı eser, Farsça tamlama ve fiil unsurlarının çözümlendiği okuma parçası metni olarak ünitede geçmektedir.

Farsçada -den ve -ten Masdar Ekleri

Farsça fiillerin sözlükteki temel hâllerini gösteren masdarların sonu standart olarak -den (دن) veya -ten (تن) ekleriyle biter; bu eklerin atılması kelimenin kök ve gövde analizinin temelini oluşturur.

Osmanlı Türkçesinde Farsça Fiil Köklerinin Kullanımı

Farsça fiil kökleri ve masdarlarının büyük bir bölümü Osmanlı Türkçesinde tek başına çekimli fiil olarak kullanılmamış, ancak türetilmiş isim, sıfat ve özellikle birleşik sıfat yapılarında yoğun şekilde yer bulmuştur.

Anahtar Kavramlar

MasdarFarsçada fiillerin sonlarında yer alan -den ve -ten ekleriyle biten, iş, oluş ve hareket bildiren temel kelime biçimidir. Metinden örnek vermek gerekirse 'hânden' (خواندن) okumak masdarını ifade eder.

Emir GövdesiMasdarlardan -den veya -ten ekleri ile son harflerin atılması veya değişmesi sonucu elde edilen ve tekil ikinci şahsın emrini bildiren fiil tabanıdır. Metindeki örneğe göre 'bûs' (بوس) kelimesi 'bûsîden' masdarının emir gövdesidir.

Geçmiş Zaman GövdesiMasdarların sonunda bulunan nun (ن) harfinin atılmasıyla ortaya çıkan ve geçmiş zamanın tekil üçüncü şahsını karşılayan fiil gövdesidir. Metindeki örneğe göre 'reft' (رفت) sözcüğü 'reften' masdarının geçmiş zaman gövdesidir.

Hafifletilmiş MasdarGeçmiş zaman gövdesinin hiçbir ek almadan, eklerin atılmasıyla kendi başına fiil ismi veya sıfat-fiil anlamı taşıyacak şekilde kullanılması durumudur. Metinde 'reftâr' (رفتار) kelimesi bu duruma örnek olarak gösterilebilir.

İsm-i MasdarFiillerin emir veya geçmiş zaman gövdelerine bazı ekler getirilerek türetilen, fiilin belirttiği hal, keyfiyet veya tarzı açıklayan isimlerdir. Metinden örnek olarak 'hande' (خنده) gülüş kelimesi verilebilir.

İsm-i ÂletFiillerin emir gövdesine -e (ه) ekinin getirilmesiyle, o fiilin yapıldığı aracı veya aleti bildirmek üzere türetilen isimlerdir. Metindeki örneğe göre 'rende' (رنده) alet ismidir.

Hâsıl-ı MasdarFiillerden türetilmiş isimlerin bir diğer adı olup, fiilin anlamını isimlaştıran ve türetilen kavramı karşılayan yapıdır. Metinde bu kavram ism-i masdar ile eş anlamlı kullanılmaktadır.

İsm-i FâilFiillerin kök veya gövdelerine -ende, -ân veya -â gibi ekler getirilerek oluşturulan, işi yapanı (etken) bildiren sıfat-fiil türüdür. Metindeki örneğe göre 'hânende' (خواننده) okuyan demektir.

İsm-i Mef'ûlGeçmiş zaman gövdesine -e (ه) ekinin getirilmesiyle oluşturulan, işten etkileneni (edilgen) bildiren sıfat-fiil türüdür. Metindeki örneğe göre 'âferîde' (آفريده) yaratılmış anlamındadır.

Zarf-FiilBazı masdar köklerinin sonuna ekler getirilerek fiillerin zarf görevinde kullanılmasını sağlayan yapıdır. Metinden örneğe göre 'üftân' (افتان) düşerek anlamına gelir.

Birleşik İsimİki veya daha fazla kelimenin bir araya gelerek yeni ve tek bir isim oluşturmasıyla meydana gelen yapılardır. Metindeki örneğe göre 'güft ü gû' (گفت و گو) birleşik isimdir.

İzafet KesresiFarsça tamlamalarda tamlanan ile tamlayan arasına konulan ve kalın seslilerde -ı, ince seslilerde -i ses değerini veren bağlama unsurudur. Metindeki örneğe göre 'Kûh-ı Kaf' tamlamasındaki kesre bu görevi yapar.

Atıf Bağlacı (Vav)Farsçada iki kelimeyi birbirine bağlamak için kullanılan ve 'u, ü' olarak okunan vav (و) bağlacıdır. Metindeki örneğe göre 'âmed ü reft' (آمد و رفت) kelimesinde bu bağlaç kullanılmıştır.

Birleşik Sıfatİki ismin veya bir sıfat ile bir ismin izafetlerinin kaldırılması ya da sıfat-fiil kalıplarıyla birleşmesi sonucu oluşan sıfat yapılarıdır. Metindeki örneğe göre 'mâh-rû' (ماه رو) ay yüzlü birleşik sıfattır.

He-i ResmiyyeFarsçada kelime sonlarında yer alan ve -a, -e seslerini veren he (ه) harfidir. Metne göre bu harfle biten kelimelerde izafet kesresi hemze (ء) ile gösterilir.

İzafet YâsıTamlanan kelimesi elif (آ) veya vav (و) harfleriyle bittiğinde izafet kesresini göstermek için kullanılan ye (ی) harfidir. Metne göre 'ordu-yı hümâyûn' tamlamasında bu kural geçerlidir.

Zarf GrubuÂ-, be-, tâ- gibi ön eklerin bazı kelimelere getirilmesiyle oluşturulan ve cümle içinde zarf görevini üstlenen kelime gruplarıdır. Metne göre 'ser-â-ser' (سراسر) bu yapıya örnektir.

Diğer Önemli Bilgiler

Ser-hadd ve Der-sa‘âdet Kelimelerinin Yapısı

Ser-hadd (sınır) ve Der-sa‘âdet (İstanbul) gibi kelimeler, zaman içinde aralarındaki izafet kesresinin (-ı, -i) düşmesiyle tek bir kelime haline gelmiş Farsça birleşik isimler arasındadır.

Gül-deste ve Bîmâr-hâne Örnekleri

Gül-deste (deste-i gül'den) ve bîmâr-hâne (hâne-i bîmâr'dan) gibi yapılar, Farsça tamlama unsurlarının hem yer değiştirmesi (ters çevrilmesi) hem de izafet kesresinin kaldırılmasıyla oluşan birleşik isimlere somut örnektir.

He-i Resmiyye Üzerindeki Hemze Kuralı

Farsçada tamlanan kelime he-i resmiyye (ه) ile bittiğinde, izafet kesresini belirtmek amacıyla harfin üzerine hemze (ء) işareti konulur; 'derece-i zulmet' yazımında bu kural uygulanır.

İzafet Yâsı Kullanım Alanı

Farsçada tamlanan kelimenin sonu uzun elif (آ) veya vav (و) harfiyle bittiğinde izafet kesresi doğrudan sesli harfle okunamayacağı için 'ye' (ی) harfi ile gösterilir; 'ordu-yı hümâyûn' buna örnektir.

Herc ü Merc ve Târ u Mâr İkilimeleri

Farsçada bir kelimenin tekrarı esnasında baştaki harfin 'm' ünsüzüyle değiştirilmesiyle yapılan 'herc ü merc' (karma karışık) ve 'târ u mâr' (darma dağınık) kelimeleri vav bağlacı olmadan da kullanılabilen birleşik isimlerdir.

Teng-dest ve Şîrîn-zebân Sıfat Yapıları

Teng-dest (eli sıkıntılı) ve şîrîn-zebân (tatlı dilli) kelimeleri, sıfat tamlamalarının ters çevrilip aralarındaki izafet kesresinin kaldırılmasıyla elde edilmiş Farsça birleşik sıfatlardır.

Cihân-ârâ ve Dil-şikeste Kelime Kalıpları

Cihân-ârâ (cihanı süsleyen) emir gövdesiyle yapılan ism-i fâil birleşik sıfatken, dil-şikeste (gönlü kırık) ise geçmiş zaman gövdesine -e eklenerek yapılan ism-i mef'ûl birleşik sıfat türüne somut örnektir.

Ser-â-ser ve Ser-â-pâ Zarf Yapıları

Â-, be-, tâ- ön ekleriyle kurulan ser-â-ser (baştan başa) ve ser-â-pâ (baştan ayağa) gibi yapılar, Farsçada metin içerisinde zarf görevini üstlenen kalıplaşmış kelime gruplarını oluşturur.

Sınavda Dikkat Et

Masdarlardan -den ve -ten ekleri atıldığında ortaya çıkan ses değişimlerine (özellikle hı->z ve fî->b dönüşümleri) sınavda çok dikkat edin.
Nün (ن) harfi ile biten masdar köklerinde nün harfinin düşmeyip aynen kaldığı kuralını (örn. hânden -> hân) asla unutmayın.
He-i resmiyye (ه) ile biten kelimelerde izafet kesresinin hemze (ء) ile gösterildiğini, elif ve vav ile bitenlerde ise izafet yâsı (ی) kullanıldığını karıştırmayın.
İsm-i fâil (etken) ekleri (-ende, -ân, -â) ile ism-i mef'ûl (edilgen) eki (-e) arasındaki fonksiyon farkını iyi kavrayın.
Birleşik sıfat yapımında en çok emir gövdesinin kullanıldığını, geçmiş zaman gövdesinin ise ism-i mef'ûl anlamı verdiğini soru çözerken göz önünde bulundurun.
Tamlamaların ters çevrilmesi ve izafetin kaldırılmasıyla yapılan kelimeler (örn. gül-deste, bîmâr-hâne) ile düz tamlamaları birbirinden ayırt edebilmelisiniz.