Ünite 5: Farsçada Kelime Yapımı: İsim ve Sıfatlar

Farsçada Kelime Yapımı: İsim ve Sıfatlar - kaynak sayfa görseli

Kaynak: ders kitabı, sayfa 93

Osmanlı Türkçesinde Sayı Kullanımı

Farsça sayı isimleri Osmanlı Türkçesinde oldukça yaygın benimsenmiştir. Özellikle ilk on sayı (yek, dü, se, çehâr, penc, şeş, heft, heşt, nüh, deh) metinlerde ve günlük ifadelerde en sık kullanılan temel kelimelerdir.

Faruk K. Timurtaş Gramer Eseri

Ünitenin temel başvuru kaynaklarından biri Faruk K. Timurtaş'ın 2009 yılında yayımlanan 'Osmanlı Türkçesi Grameri' adlı eseridir. Bu eser, Farsça kelime yapım eklerinin tasnifinde temel rehber olarak alınmıştır.

Nâimâ Tarihi'nden Av ve Doğan Örneği

Naîmâ Mustafa Efendi'nin Târih-i Na'îmâ adlı eserinden alınan okuma parçasında, Sultan Mehmed Han'ın Kağıdhâne nehrindeki av merasimi anlatılır ve metin içinde pür-tâb, hüsrevânî gibi pek çok Farsça türetilmiş sıfat ve isim analiz edilir.

Kıbrıs Fethi ve Ârif Dede'nin Eseri

Ârif Dede'nin Fethiyye-i Cezîre-i Kıbrıs adlı eserinden seçilen ikinci okuma parçasında, gazilerin kahramanlıkları ve savaş sahneleri tasvir edilirken Farsça birleşik kelimeler, bî-pâk ve hûn-âlûd gibi sıfat yapımları bolca örneklendirilmiştir.

Anahtar Kavramlar

Asıl SayıFarsçada sayıların temel halini ifade eden ve Osmanlı Türkçesinde sıkça kullanılan sayılardır. Metindeki örneğe göre; 1 için 'yek' (يك), 2 için 'dü' (دو) ve 10 için 'deh' (ده) kullanılır.

Sıra SayısıAsıl sayıların sonuna -üm, -ümî veya -mîn ekleri getirilerek yapılan ve sıralama bildiren sayılardır. Metindeki örneğe göre 'yeküm' veya 'nühüst' kelimeleri birinci anlamına gelir.

-bân Ekiİsimden isim yapma eki olup hem meslek sahibi ismini hem de muhafazalık/koruyuculuk anlamı türetir. Metindeki örneğe göre 'bâğ-bân' kelimesi bağ bekçisi veya bahçevan demektir.

-dân EkiAlet ismi yapan ve bir eşyanın konulduğu ya da muhafaza edildiği nesneyi bildiren sonektir. Metindeki örneğe göre 'şem'-dân' kelimesi mumluk anlamı verir.

Adiyet (Nesubiyet) SıfatıÜlke, millet ve aile isimlerinin sonuna -î eki getirilerek o yere veya topluluğa mensubiyet bildiren sıfat türüdür. Metindeki örneğe göre 'İrân-î' kelimesi İranlı demektir.

Mücerret (Soyut) İsimSomut olmayan kavramları ifade etmek için ismin sonuna -î ekinin getirilmesiyle oluşturulan soyut yapılı isimdir. Metindeki örneğe göre 'hiç-î' kelimesi hiçlik anlamı taşır.

Nâ- Ön EkiFarsçada kelimelerin önüne getirilerek olumsuzluk anlamı veren ve Türkçedeki '-sız, -siz' eklerinin görevini üstlenen önektir. Metindeki örneğe göre 'nâ-pâk' temiz olmayan demektir.

Benzetme SıfatıKelimelerin sonuna eklenen -âsâ, -mânend, -sân, -vâr ve -veş gibi eklerle bir nesneyi başka bir şeye benzeterek yapılan sıfatlardır. Metindeki örneğe göre 'cennet-âsâ' cennet gibi demektir.

Renk Bildiren Sıfat Ekiİsimlerin sonuna getirilerek onlara renk durumu ve niteliği kazandıran -gûn, -fâm, -î ve -e gibi eklerdir. Metindeki örneğe göre 'gül-gûn' gül renkli veya pembe anlamını verir.

Fiil GövdesiMasdar ekleri olan -den veya -ten atıldıktan sonra geriye kalan ve emri bildiren kısımdır. Metindeki örneğe göre 'gît-mek' masdarından ek atıldığında kök kalır.

Geçmiş Zaman GövdesiFarsça masdarların sonundaki -n (ن) harfinin atılmasıyla elde edilen ve geçmiş zaman tekil üçüncü şahsı karşılayan fiil köküdür. Metindeki örneğe göre 'reft-en' masdarından 'reft' elde edilir.

Diğer Önemli Bilgiler

Yüz Bin Sayısının Farsça Karşılığı

Farsça sayı sisteminde büyük rakamların ifadesine de yer verilmiştir. Metne göre 100 sayısına 'sad', 1000 sayısına 'hezâr' denirken; 100.000 sayısı 'sad-hezâr' (yüz bin) şeklinde ifade edilmektedir.

Renk Yapımında -fâm Eki

Farsçada renk sıfatı türetmek için kullanılan -fâm eki, eklendiği madde ismine özel bir renk tonu katar. Örneğin anber-fâm 'kül rengi/gri', zer-fâm ise 'sarı/altın renkli' anlamını vermektedir.

Edat ve Ön Ek Kombinasyonları

Farsçada -tâ edatı kadarlık bildirir ve çoğu zaman -be edatıyla birlikte kullanılarak 'tâ-be-subh' (sabaha kadar) veya 'tâ-be-seher' gibi zaman zarfı ve sıfat öbekleri meydana getirir.

Muharrem Ergin ve Hayat Develi Kaynakları

Ünitenin akademik altyapısını güçlendirmek amacıyla Faruk K. Timurtaş'ın yanı sıra Hayat Develi'nin 'Osmanlı Türkçesi Kılavuzu' ve Muharrem Ergin'in 'Osmanlıca Dersleri' eserlerinden yararlanılmıştır.

Sınavda Dikkat Et

Sayı isimlerinde asıl sayılar ile sıra sayılarını (-üm, -ümî, -mîn ekleri alanlar) kesinlikle birbirine karıştırmayın; sınavda sıra sayısı soruları sıklıkla gelmektedir.
-dân (alet/eşya yeri) ve -gâh / -stân / -zâr (yer isimleri) eklerinin işlevlerini iyi ayırt edin; çünkü sınavda yer ismi yapan ekler test sorusu olarak sorulmaktadır.
Kelimenin sonu -e (ه) ile bittiğinde -î ekinin gelmesiyle -e'nin düşüp yerine -gî (کی) geldiği kuralına (örn. zinde -> zindegî) özellikle dikkat edin.
Olumsuzluk veren nâ- ve bî- ön ekleri ile olumluluk/beraberlik veren bâ- ve be- ön eklerinin anlamlarını karıştırmayın.
Geçmiş zaman gövdesinin masdardan sadece sonundaki -n (ن) harfinin atılmasıyla elde edildiğini, emir gövdesinde ise -den/-ten eklerinin düşmesiyle bazı ses değişimleri olabileceğini unutmayın.
Benzetme ekleri (-âsâ, -mânend, -sân, -vâr, -veş) ile yapıcılık eklerini (-kâr, -gâr, -ger) fonksiyonlarına göre ezberleyin.