Tenkidli MetinEserin bütün nüshalarının incelenerek sondajlar yoluyla en mükemmellerinin seçilmesi ve kalan nüshaların karşılaştırılarak farklılıkların notlarla gösterilmesiyle orijinal esere en yakın metni oluşturma yöntemidir.
SuretOsmanlı arşiv belgeleri söz konusu olduğunda kopyalara verilen adı ifade eder. Osmanlı arşivlerinde bulunan suretler, içerik ve nitelik bakımından genellikle orijinal belge değeri taşımaktadır.
Diplomatik TenkitArşiv belgelerinin kullanılmadan önce gerçekliğinin, yazıldığı tarih ve yerin, kağıt cinsinin, mühürlerin ve işleme konulup konulmadığının incelenerek değerlendirilmesi sürecidir.
İç EleştiriTarihi malzemenin dış yapısı incelendikten sonra, içeriğindeki bilgilerin doğruluğunu ve gerçeğe uygunluk derecesini tespit etmek amacıyla yazarın ve olayların eleştiri süzgecinden geçirilmesidir.
Tefsir (Yorumlama)Olayların eleştirisi sırasında yazarın ne söylediğini değil, imalı sözler ve satır arası anlamlar vasıtasıyla ne söylemek istediğini kavrayarak gerçek düşüncesini yakalama işlemidir.
PozitivizmAuguste Comte tarafından geliştirilen, toplumsal yaşamın doğal yaşamla aynı nesnel gerçekliğe sahip olduğunu ve doğa bilimleri yöntemlerinin sosyal bilimlerde de kullanılması gerektiğini savunan yaklaşımdır.
Üç Hâl YasasıAuguste Comte'un insan düşüncesi ve toplumların teolojik, metafizik ve pozitif olmak üzere üç aşamadan geçerek evrimleştiğini öne sürdüğü teorik modelidir.
HermeneutikSözlü, yazılı veya görsel metinlerin içinde bulunan doğru ve gerçek anlamın keşfedilmesi amacıyla ayrıntılı incelenmesini öngören yorum bilgisi teori ve yöntemidir.
İdeal TipMax Weber'in belirli bir tarihsel dönemdeki olayları ve toplumsal eylemleri analiz etmek amacıyla araştırmacının gerçekliğe dayanarak geliştirdiği kavramsal ve yöntemsel bir araçtır.
DiyalektikEleştirel sosyal bilimde, toplumsal gerçekliğin kendi içinde zıddını taşıdığını ve aynı süreçte iki kutup arasındaki çatışmaya dayalı değişme ve gelişme ilişkisini ifade eden kavramdır.
Kültür BilimleriWilhelm Dilthey'in sınıflandırmasında, doğa bilimlerinin genelleştirici ve açıklayıcı yöntemlerinden farklı olarak insanın yaratıp yaşandığı tarihsel ve toplumsal gerçekliği 'anlamayı' hedefleyen bilim dalıdır.
