Ünite 5: Klasik Dönem Divan Şairleri-2

Bursalı Lamiî Çelebi'nin Aile Kökleri

Lamiî Çelebi'nin dedesi Nakkaş Ali, Bursa'daki tarihi Yeşil Cami ve Yeşil Türbe'nin iç nakışlarını ve süslemelerini yapan ünlü bir sanatkardır. Babası ise defterdar Osman Efendi'dir; bu durum şairin çok kültürlü bir sanat ortamında yetişmesini sağlamıştır.

Gelibolulu Mustafa Âlî'nin İdari Görev Silsilesi

Mustafa Âlî, Osmanlı coğrafyasında Kütahya, Şam ve Bosna'da divan kâtipliği; Halep, Erzurum, Bağdat ve Sivas'ta defterdarlık; İstanbul'da yeniçeri kâtipliği; Amasya ve Cidde'de ise sancakbeyliği yaparak çok geniş bir bürokratik kariyer yaşamıştır.

Bağdatlı Ruhî ve Azmizade Hâletî Birlikteliği

Bağdatlı Ruhî, ömrünün son yıllarını geçirdiği Şam'da, o bölgeye kadı olarak tayin edilen ünlü rubai şairi Azmizade Hâletî ile 1602-1604 yılları arasında iki yıl boyunca birlikte çalışmış ve hayatının sonunu Şam'da tamamlamıştır.

Ziya Paşa'nın Ruhî Naziresi (1870)

Bağdatlı Ruhî'nin toplumsal yozlaşmaları, adaletsizlikleri ve çıkar ilişkilerini eleştiren ünlü terkib-bendine, 1870 yılında Tanzimat aydını Ziya Paşa tarafından yazılan nazire, Türk edebiyatındaki nazirecilik geleneğinin en başarılı ve yankı uyandıran örneği olmuştur.

Anahtar Kavramlar

Camî-i RûmBursalı Lamiî Çelebi'ye, Fars edebiyatının büyük ustadı Abdurrahman Camî'nin Şevahidü’n-Nübüvve, Nefehâtü’l-Üns ve Salaman u Absal gibi eserlerini Türkçeye çevirmesi ve onun tarzını benimsemesi sebebiyle verilen unvandır.

ŞehrengizBir şehrin güzellerini, meslek erbabını ve coğrafi güzelliklerini mesnevi nazım biçimiyle tasvir eden manzum eser türüdür. Lamiî Çelebi'nin Şehrengiz-i Bursa'sı bu türün en bilinen örneklerindendir.

HamseBir şairin telif ettiği beş mesneviden oluşan eserler bütünüdür. XVI. yüzyılda Lamiî, Taşlıcalı Yahya, Gelibolulu Âlî ve Ahmed-i Rıdvan gibi şairler hamse sahibi olmalarıyla tanınmıştır.

Bahr-ı TavîlAruzun belirli cüzlerinin (fe‘ilâtün, mefâ‘îlün, müstef‘ilün) istenildiği kadar tekrarıyla yazılan, düz yazıya benzeyen uzun kalıplı şiirdir. Gelibolulu Âlî Divanı'nda bu tür nadir örnekler yer alır.

Gûy u ÇevgânAçık bir alanda at üzerinde, elde bulunan ucu eğri bir sopa (çevgân) ile topa (gûy) vurularak oynanan geleneksel bir Türk-İslam spor oyunudur; Lamiî Çelebi bu adlı mesnevi de yazmıştır.

HarabatDivan edebiyatında hem meyhane hem de yıkık, harap yer anlamına gelen kelimedir. Eskiden şarap içmek yasak olduğu için rindler harap yerleri tercih etmiştir; Bağdatlı Ruhî'nin terkib-bendinde sıklıkla geçer.

ŞastOkçulukta sol el başparmağına takılan, kirişin titremesini önleyerek okun hedefi tam 12'den vurmasını sağlayan deriden mamul yüzük veya aparat olup Bağdatlı Ruhî'nin terkib-bendinde başarı sembolü olarak geçer.

Berzahİslam inancına göre dünya ile ahiret arasında, ruhların kıyamet gününü bekledikleri, cehennem korkusu ve cennet ümidiyle yaşadıkları ara âlemdir; Bağdatlı Ruhî'nin gazellerinde işlenmiştir.

MatlaDivan şiirinde gazel ve kasidelerin ilk beytine verilen ad olup, kendi içinde kafiyelidir. Gelibolulu Âlî, gazellerinden seçtiği yüz matla beytini Gül-i Sad-berg adlı eserinde toplamıştır.

Terkib-bentVasıta beyitleriyle birbirine bağlanan bentlerden oluşan, genellikle sosyal eleştiri, felsefi düşünceler ve hicivlerin işlendiği nazım biçimidir; Bağdatlı Ruhî bu türün edebiyatımızdaki en büyük ustasıdır.

Şem ü PervaneMum ile pervane (kelebek) arasındaki mecazi ve tasavvufi aşkı konu edinen, alegorik özelliklere sahip çift kahramanlı mesnevi türüdür; Lamiî Çelebi bu konuda Türkçe ilk örneği yazmıştır.

Diğer Önemli Bilgiler

Sabri F. Ülgener'in Sosyo-Ekonomik Tahlili

Türk iktisat tarihçisi ve sosyolog Sabri F. Ülgener, Osmanlı zihniyet yapısını, aydın tavrını ve iktisadi gerileme süreçlerini çözümlerken doğrudan Bağdatlı Ruhî'nin terkib-bendindeki verileri ve eleştirileri esas almıştır.

Gelibolulu Âlî'nin Gazel Rekoru

Gelibolulu Mustafa Âlî, divanlarında yer alan tam 1549 gazeliyle; Edirneli Nazmî, Muhibbî, Halepli Edip ve Zatî'den sonra divan edebiyatı tarihinde en çok gazel yazan şairler arasında üst sıralarda yer almıştır.

Lamiî Çelebi'nin İlk Alegorik Şem ü Pervane'si

Lamiî Çelebi, tasavvufi aşkı ve fena makamını anlatan alegorik 'Şem ü Pervane' mesnevisini kaleme alarak bu konuda Türkçe yazılmış ilk telif-tercüme eserin sahibi olmuş, geleneksel aşk anlayışına yenilik getirmiştir.

Bağdatlı Ruhî Divanı'nın Yazma Nüshaları

Bağdatlı Ruhî'nin bilinen tek eseri olan Türkçe divanı, yalnızca İstanbul kütüphanelerinde on sekiz farklı yazma nüshaya sahiptir; ilk matbu baskısı ise 1287 yılında İstanbul'da Arap harfleriyle gerçekleştirilmiştir.

Sınavda Dikkat Et

Lamiî Çelebi'nin Farsçadan çevirdiği eserlerin (Şevahidü’n-Nübüvve, Nefehâtü’l-Üns, Salaman u Absal) kimlere ait olduğunu ve 'Camî-i Rûm' lakabını iyi kavrayın; sınavda bu unvanın gerekçesi sıkça sorulur.
Gelibolulu Mustafa Âlî'nin ilk mahlasının 'Çeşmî', sonrakinin ise 'Âlî' olduğunu kesinlikle unutmayın; mahlas değişiklikleri sınav sorusu olmaya çok uygundur.
Bağdatlı Ruhî'nin asıl şöhretini gazelleriyle değil, toplumsal yergiler içeren 'terkib-bendi' ile kazandığını ve bu esere Ziya Paşa'nın nazire yazdığını asla göz ardı etmeyin.
XVI. yüzyılda hamse sahibi olan şairlerin listesini (Ahmed-i Rıdvan, Taşlıcalı Yahya, Lamiî, Gelibolulu Âlî, Şemsettin-i Sivasî, Celilî) ezberleyin; hamse sahibi olmayan şairlerle karıştırmayın.
Lamiî Çelebi'nin Türk edebiyatında ilk defa yazdırdığı çift kahramanlı mesnevilerin (Vamık u Azra, Vîs ü Ramin) adlarını metne sadık kalarak dikkate alın.
Gelibolulu Âlî'nin gazellerinin sayısının 1549 olduğunu ve gazel yazmada önde gelen şairler arasında yer aldığını istatistiksel bilgi olarak not edin.
Bağdatlı Ruhî'nin terkib-bendindeki 'Harabat' ve 'Şast' gibi terimlerin anlamları (meyhane, okçuluk yüzüğü) metin içi çeviri sorularında karşınıza çıkabilir.