TezatAbdülhak Hamit'in eserlerinde ve özellikle Makber Mukaddimesi'nde temel aldığı, varlık ile yokluk, konuşma ile sessizlik gibi zıtlıkların uyumunu ve insanın aczini ifade eden edebi ve felsefi kavramdır. Metne göre insan hayallerini tam anlatamadığı için bu çelişkiyi derinden hisseder.
Romantik Tabiat AlgısıSanatın ve güzelliğin kaynağının insan beyni değil, dağlar, bayırlar ve çiçekler gibi tabiat olduğunu savunan, ilahi güzelliğin yansıması olarak kabul edilen estetik yaklaşımdır. Abdülhak Hamit ve Recaizade Ekrem gibi sanatçılarda açıkça görülür.
Talîm-i EdebiyatRecaizade Mahmut Ekrem'in Mektep-i Mülkiye'deki dersleri için yazdığı, Batı retoriğini esas alan ilk kapsamlı belagat ve edebiyat kuramları kitabıdır. Eski sanat sınıflamaları yerine Batı tarzı edebi sanat sınıflandırmalarını getirerek yenilik yaratmıştır.
Kulak İçin KafiyeRecaizade Mahmut Ekrem'in Takdîr-i Elhân'da savunduğu, kafiyenin aynı harflerin yan yana gelmesiyle değil, kulağa aynı sesin gelmesi esasına dayanması gerektiği ilkesidir. Göz için kafiye anlayışına şiddetle karşı çıkmıştır.
Ateşböceği BenzetmesiRecaizade Mahmut Ekrem'in III. Zemzeme Mukaddimesi'nde, hakiki histen ve ulviyetten mahrum olduğu halde ateşten kıvılcımdan bahseden sahte manzumeleri nitelendirmek için kullandığı anahtar kavramdır; bu yazılar kendiliğinden sönüp yok olur.
Sünûhât-ı KalbiyyeRecaizade Mahmut Ekrem'e göre edebi eserlerde takdir olunan üç çeşit güzelliğin en üstünü ve rûha en çok nüfuz edeni olan kalbe doğan ilhamlardır. Bedâyi-i hayâliyye ve mehâsin-i fikriyye bundan sonra gelir.
Hayâliyyûn-Hakikiyyûn TartışmasıBeşir Fuad'ın Victor Hugo monografisi ile Türk edebiyatında başlattığı, romantizm (hayalcilik) ile natüralizm/realizm (gerçekçilik) taraftarlarının karşı karşıya geldiği dönemin en büyük edebi tartışmasıdır.
Tenkitli MonografiBir sanatçının hayatını, kişiliğini ve eserlerini eleştirel bir gözle inceleyen ilk örnek olan Beşir Fuad'ın 'Victor Hugo' adlı eseridir. Türk edebiyat tarihinin ilk tenkitli monografisi unvanını taşır.
Ahlâkî EdebiyatMizancı Murat'ın savunduğu; bir edebi eserin milli özellikler taşıması, toplumun örf, adet ve dini yargılarına bağlı kalması, sade bir üsluba sahip olması ve okuyucuya ibret dersi vermesi gerektiği yönündeki eleştirel edebiyat yöntemidir.
Üdebâmızın Nümûne-i İmtisalleriMizancı Murat'ın 1888'den itibaren Mîzan Gazetesi'nde yayımladığı 18 makaleden oluşan seri yazısıdır. Tenkit alanındaki görüşlerini ve edebiyat eleştirisi anlayışını bu yazılarda ortaya koymuştur.
DemdemeMuallim Naci'nin, Recaizade Mahmut Ekrem'in III. Zemzeme Mukaddimesi ve Takdîr-i Elhân'da kendisine yönelttiği eleştirilere Saadet Gazetesi'nde verdiği cevapları içeren tamamlanmamış eleştiri risalesidir.
Ara NesilTanzimat'ın ikinci nesli ile 1896'da kurulan Servet-i Fünûn topluluğu arasında yer alan, eserlerini ağırlıklı olarak 1880-1895 yılları arasında veren Mehmet Kaplan'ın adlandırdığı 25-30 kişilik yazar ve şairler topluluğudur.
Istılahat-ı EdebiyyeMuallim Naci'nin yazı yazma kuralları ile edebiyat terimlerini devrinde en iyi şekilde ele alıp inceleyen, etkisini hala sürdüren rehber niteliğindeki eseridir.
MüşâhedâtAhmet Mithat Efendi'nin Beşir Fuad'ın Türk edebiyatına tanıttığı natüralist görüşlerden ve Emile Zola'dan hareketle, hem iyinin hem kötünün birlikte yer aldığı doğal bir roman yazma denemesiyle kaleme aldığı eserdir.
