Ana Sayfa » Anadolu Üniversitesi AÖF » Türk Dili ve Edebiyatı Lisans Programı » Türkçe Cümle Bilgisi 2

Ünite 1: Cümle ve Cümlenin Temel Ögeleri: Yüklem, Özne — Kavram Eşleştirme

Tur 1 / 50 / 5 eşleşti

Önce bir kavram seç, sonra karşılığı olan tanıma dokun.

Kavramlar

Tanımlar

Yukarıdan bir kavram seç.

Cümle — Bir duyguyu, düşünceyi, isteği, hareketi veya olayı tam bir hüküm (yargı) halinde bildiren kelime veya kelime dizisidir. Örnek: 'Yazı, bir türlü ölümü ortadan kaldıramayan insanoğlunun ölüme karşı bulabildiği tek çaredir.'

Temel Ögeler — Bir cümlenin var olması ve anlam bütünlüğü sağlaması için mutlaka gereken yüklem ve özne ögeleridir. Örnek: 'Kardeşim, Ankara'dan dün uçakla geldi' cümlesinde yüklem ve özne temel yapıyı oluşturur.

Tamamlayıcı Ögeler — Yüklemin anlamını nesne, yer tamlayıcısı ve zarf tümleci gibi çeşitli yönlerden tamamlayan ve her cümlede bulunması zorunlu olmayan ögelerdir. Örnek: 'Kitabı dün okulun kitaplığında gördüm' cümlesindeki nesne ve yer tamlayıcısı.

Yüklem — Cümlenin düğümlendiği, yargıyı, işi, oluşu veya durumu bildiren temel ögesidir. Örnek: 'Tatlı dil yılanı deliğinden çıkarır' cümlesinde 'çıkarır' sözcüğü yüklemdir.

Özne — Cümlede yüklemin bildirdiği işi yapan veya oluştan etkilenen, yükleme sorulan kim/ne sorularının yanıtı olan temel ögedir. Örnek: 'Çocuklar bahçede top oynuyorlar' cümlesinde 'çocuklar' öznedir.

Kurallı Cümle — Ögelerin dizilişinde öznenin başta, yüklemin sonda, diğer ögelerin ise ikisinin arasında yer aldığı cümle türüdür. Örnek: 'Kardeşim, Ankara'dan dün uçakla geldi.'

Fiil Cümlesi — Yüklemi bildirme veya tasarlama kipinde çekimlenmiş bir fiil olan cümle türüdür. Örnek: 'Bu küçük kız, beni ılık bir bahar güneşi gibi etkilemişti.'

İsim Cümlesi — Yüklemi ek fiil alarak çekime girmiş bir isim veya isim değeri taşıyan kelime grubu olan cümle türüdür. Örnek: 'Komşu hakkı Tanrı hakkıdır.'

Eksiltili Cümle — Yüklemi söylenmemiş, yargısı dinleyen veya okuyan tarafından tamamlanan cümle türüdür. Örnek: 'Hanlar, kervansaraylar... İşte eski yolculukların sihrini yapan şeyler...'

Sözde Özne — Edilgen çatılı fiillerle kurulan cümlelerde, nesne konumundayken özne görevini üstlenen ve yapılan işten etkilenen ögedir. Örnek: 'Hasat mevsiminden sonra her nevi hububat aynı yalakta yıkanıp ayıklanır.'

Gizli Özne — Cümlede ayrı bir kelime olarak yer almayıp yüklemin taşıdığı şahıs ekinden anlaşılan özne türüdür. Örnek: 'Kızıllığında ısındık' cümlesindeki biz zamiri.

Kelime Grubu — Kelimelerin aralarındaki anlam ve yapı ilişkisiyle bir kavramı veya nesneyi karşılamak üzere yan yana gelmesiyle oluşan söz öbeğidir. Örnek: 'İpek fabrika sı', 'kapıcı odası'.

Edat Grubu — Bir isim ögesi ile bir çekim edatından oluşan ve cümlede genellikle sıfat veya zarf olarak işlev gören kelime grubudur. Örnek: 'Senelerce sana hasret taşıyan bir gönül ile.'

Sıfat Tamlaması — Sıfat ile ismin bir araya gelerek bir kavramı nitelediği veya belirttiği kelime grubudur. Örnek: 'Bu küçük kız' veya 'güzel günler'.

İsim Tamlaması — İsimlerin kendi aralarında tamlayan ve tamlanan ekleriyle oluşturduğu kelime grubudur (belirtili, belirtisiz, takısız). Örnek: 'Kanlıcanın ihtiyarları' veya 'Tanrı hakkı'.

Zarf-Fiil Grubu — Zarf-fiil ekleriyle kurulan ve cümlede genellikle zarf tümleci görevini üstlenen kelime grubudur. Örnek: 'Seni düşündükçe gül dikiyorum elimin değdiği yere.'

İsim-Fiil Grubu — İsim-fiil ekleri (-ma, -mak, -ış) ile oluşan ve cümlede isim görevinde kullanılan kelime grubudur. Örnek: 'Şehirden kaçmak isterken sular zaten kararmıştı.'

Bağlama Grubu — Kelimelerin bağlaçlar vasıtasıyla birbirine bağlanarak oluşturduğu öbek yapısıdır. Örnek: 'Zafer ve eğlence bu sarayda hayatın en belirgin akışına yataklık ediyordu.'

İkileme Grubu — Aynı kelimenin tekrarı veya yakın/zıt anlamlı kelimelerin bir araya gelmesiyle oluşan söz grubudur. Örnek: 'Dağ taş aşardı' veya 'önceden önceden'.

Cümle Dışı Öge — Doğrudan yükleme bağlanmayan, hitaplar veya ünlem grupları gibi cümlenin genel yapısının dışında kalan unsurlardır. Örnek: 'Ey hafıza! Cömert memenden beni emzir' dizesindeki 'ey hafıza'.

Meçhul Fiil — Geçişsiz fiillerin edilgen çatıya sokulmasıyla oluşan, öznesi bulunmayan ve kimin yaptığı belli olmayan fiil yapısıdır. Örnek: 'Nihayet bayram yerine varıldı.'

Ortak Yüklem — Sıralı cümlelerde tekrardan kaçınmak ve akıcılığı sağlamak için birden fazla cümle tarafından paylaşılan yüklemdir. Örnek: 'Duvarı nem, insanı gam yıkar.'

Vurgu — Cümlede anlamca önem verilerek öne çıkarılmak istenen ögenin genellikle yüklemden hemen önce getirilmesi kuralıdır. Örnek: 'Kardeşim, Ankara'dan dün uçakla geldi.'

Dönüşlülük Zamiri — Kendi sözcüğüyle kurulan ve özneleri pekiştirmek ya da vurgulamak amacıyla kullanılan zamir türüdür. Örnek: 'Siz kendiniz yerdiniz.'