Ünite 2: Uygurca

Kaynak: ders kitabı, sayfa 29

Bin Buda Mağaraları'nın Keşfi

İngiliz araştırmacı Aurel Stein, 1906-1908 yıllarındaki Doğu Türkistan gezileri sırasında 'Bin Buda Mağaraları'nı bulmuş ve buradan elde ettiği 24 sandık malzemeyi incelemek üzere Londra'ya göndermiştir.

Alman Turfan Seferleri ve Malzemeler

Prusya Bilimler Akademisi'nin desteğiyle A. Grünwedel, A. Huth ve A. von Le Coq tarafından düzenlenen dört araştırma gezisi sonucunda binlerce yazma parçası toplanmış; birinci kazıda 46, ikinci kazıda 233, dördüncü kazıda ise 152 sandık malzeme Berlin'e taşınmıştır.

Altun Yaruk'un Tercümesi ve Nüshaları

Suvarnaprabhasa sutra'nın Uygurcası olan Altun Yaruk, 11. yüzyıl başlarında Beşbalıklı Şıngko Seli Tutung tarafından Çinceden tercüme edilmiştir. Eserin Berlin koleksiyonunda parçaları bulunurken, Leningrad'da 1687 yılında kopya edilmiş hiç eksiksiz tam bir nüshası yer almaktadır.

Maîtreyimit (Ma tr s m t) Eseri

Toharcadan genişletmelerle Uygurcaya çevrilen Ma tr s m t, körünç (sahne eseri) olarak yazılmış ilk temsili metinlerden biridir. 27 bölüm (ülüş), bir giriş (yükünç) ve 28 fasıldan oluşan eser, Berlin Akademisi'nde A. von Gabain tarafından bulunmuştur.

Anahtar Kavramlar

Pustaka FormatıBudist Uygur yazma ve basma eserlerinin hazırlandığı, yaprakların üst üste konulup katlandığı veya bağlandığı geleneksel kitap biçimlerinden biridir. Metinler bu formatta kâğıt üzerine fırça veya kalemle siyah ve kırmızı mürekkep kullanılarak yazılmıştır.

Avadana ve JatakaBuda ve bodhisattvaların başından geçen olayları, geçmiş yaşamlarını anlatan ve halka dinsel coşku vermek için yazılmış öykülerdir. Budist Uygur edebiyatında hem manzum hem de düzyazı şeklinde geniş bir külliyata sahiptirler.

KörünçUygur edebiyatında 'görülecek şey, sahne eseri' anlamına gelen ve tiyatro sanatının varlığını kanıtlayan terimdir. Maîtreyimit gibi eserler karşılıklı konuşma hâlinde körünç olarak sahneye konulmak üzere yazılmıştır.

Altun YarukSuvarnaprabhasa sutra'nın Beşbalıklı Şıngko Seli Tutung tarafından Çinceden Uygurcaya tercüme edilmiş en önemli ve kapsamlı Sutra'dır. Leningrad'da eksiksiz bir nüshası bulunan eser 10 kitap ve 31 bölümden ibarettir.

Kuan-şi-im PusarSaddharmapundarika-Sutra'nın 25. bölümü olan ve put namzedinin (bodhisattva) zor durumdaki insanlara her yerde görünüp yardım etmesini anlatan Mahayana mezhebine ait Uygurca metindir. Eser Şinasi Tekin tarafından işlenip yayımlanmıştır.

Sekiz YükmekÇinceden çevrilmiş uydurma (apocryphal) bir sutra türü olup 'Sekiz Yığın' anlamına gelmektedir. Berlin, Londra, Tokyo ve Leningrad'da birçok yazma nüshası bulunan bu eser üzerinde V. Bang ve Saadet Çağatay gibi isimler çalışmıştır.

HuastvaniftManheist Uygurların günah çıkartarak tövbe etmek için hazırladıkları, Soğdcadan çevrilmiş en önemli tövbe duası metnidir. Koço ve Dunhuang çevresinde bulunmuş olup Mani ve Uygur alfabesiyle kaleme alınmıştır.

Irk BitgManheist çevrede yazıldığı sanılan, Türk-runik harfleriyle yazılmış son derece önemli fal ve muska kitabıdır. Eski Türklerin inanç ve fal geleneklerini yansıtan yegâne runik harfli eserlerdendir.

Ön Uyak (Alliterasyon)Budist ve Maniheist Uygur şiirlerinin en önemli biçimsel özelliği olup, mısra başlarındaki ses benzerliklerine dayanır. Bazı şiirlerde ön uyağın yanı sıra son uyak ve hece ölçüsü de görülmektedir.

Y ve N AğızlarıOrhun Türkçesindeki palatal /ń/ (n͡y) birleşik sesinin Uygurcada 'y' ağzında /y/ (örn. koy), 'n' ağzında ise /n/'ye (örn. kon) dönüşmesiyle oluşan bölgesel ağız farklarıdır. Budist metinlerin çoğu 'y' ağzıyla yazılmıştır.

Diğer Önemli Bilgiler

Huastvanift ve Dijital Proje (VATEC)

Manheistlerin tövbe metni olan Huastvanift yazmaları, Berlin Brandenburg Akademisi Turfan Koleksiyonu'ndaki eski Türkçe metinlerin dijital ortama aktarılması projesi (VATEC) kapsamında 2001 yılında CD ortamına taşınmıştır.

Arpın Çor Tigin ve İlk Lirik Şiir

Manheist Uygur edebiyatı içerisinde yer alan ve ilk Türk şairi olarak bilinen Arpın Çor Tigin'in aşk konusunda yazdığı şiir, R. Rahmetî Arat tarafından 1960 yılında Türk lirik şiirinin ilk ve en eski örneği olarak ilan edilmiştir.

Sınavda Dikkat Et

Maîtreyimit (Ma tr s m t) eserinin Toharcadan çevrildiğini ve 'körünç' (sahne eseri) olarak yazılan ilk tiyatro örneklerinden biri olduğunu sınavda karıştırmayın.
Altun Yaruk'un (Suvarnaprabhasa sutra) Beşbalıklı Şıngko Seli Tutung tarafından Çinceden tercüme edildiğini ve Leningrad'da eksiksiz bir nüshasının bulunduğunu unutmayın.
Huastvanift metninin Manheistlere ait bir tövbe duası olduğunu ve Soğdcadan çevrildiğini mutlaka aklınızda tutun.
Irk Bitg kitabının Türk-runik harfleriyle yazılmış bir fal kitabı olduğunu ve Manheist çevreye ait kabul edildiğini sınavlarda sıklıkla sorulur.
Orhun Türkçesindeki palatal /ń/ sesinin Uygurcada 'y' ve 'n' ağızlarında sırasıyla /y/ ve /n/'ye dönüştüğü kuralını iyi kavrayın.
Uygurcada gelecek zaman çekiminde -GAy ekinin kullanılmaya başlandığını ve ayrılma durumu için +DIn ekinin işlev kazandığını MORFOLOJİ soruları için not edin.
Aurel Stein'ın Bin Buda Mağaraları'nı bulduğunu ve Alman heyetlerinin Turfan kazılarında en çok sandık malzeme taşıyan ekip olduğunu unutmayın.