İnfografik
← Ünite 2
Yeni Türk Edebiyatına Giriş 1

Ünite 2: Şiir Sanatı

Cambridge Üniversitesi Pratik Eleştiri Deneyi
Ünlü eleştirmen I.A. Richards, Cambridge Üniversitesinde ders verirken öğrencilerine on üç şiir dağıtarak yazılı yorum istemiştir. Bu deney, okurların şiirleri anlamasını engelleyen on temel anlama hatasını ve önyargıyı gözler önüne sermiştir.
Roman Jakobson ve 'I like Ike' Analizi
20. yüzyılın en saygın dilbilimcilerinden Roman Jakobson, Dwight D. Eisenhower'ın 1952 başkanlık seçim sloganı olan 'I like Ike' cümlesini mikroskobik bir sözsel okumayla incelemiştir. Slogan içindeki fonetik tekrarların seçmen üzerinde yarattığı şiirsel ve ikna edici etkiyi bilimsel olarak kanıtlamıştır.
Mehmet Âkif Ersoy'un 'Küfe' Şiiri
Mehmet Âkif Ersoy'un 1985 yılında yayımlanan batı etkisindeki Türk şiiri antolojisinde yer alan bu eseri, babasını kaybeden bir çocuğun küfeye duyduğu nefreti ve karşılıklı diyalogları işler. Günlük konuşma Türkçesinin aruz veznine başarıyla uyarlandığı dramatik şiir için kusursuz bir örnektir.
Ezra Pound ve 'Bir Metro İstasyonunda' Şiiri
Modernist şair Ezra Pound, metro istasyonunda gördüğü insan yüzlerini uzun uzadıya tasvir etmek yerine zihinsel bir işlemle 'ıslak, siyah bir dalda duran taçyaprakları' imajına dönüştürmüştür. Bu çalışma, imajist şiir akımının en önemli uygulamalarından biridir.

Anahtar Kavramlar

Lirik ŞiirDuygusal coşkunun yoğun olduğu, müzikal yapıya sahip ve şairin kendi kendine konuşur gibi (iç monolog) bir üslup benimsediği şiir türüdür. Genellikle aşk, yalnızlık, ölüm ve metafizik temaları işler; örneğin Dağlarca'nın 'Nereye' şiiri bu türe girer.
Epik ŞiirFetih, savaş ve kurtuluş gibi kahramanlık temalarını mitik veya efsanevi olaylar etrafında anlatan uzun anlatısal şiir türüdür. Lirik şiirin aksine kamusal bir hikaye anlatma tarzı benimser; örneğin Dağlarca'nın 'Üç Şehitler Destanı' bu türün modern örneğidir.
Dramatik ŞiirŞairin aradan çekilerek kendi yarattığı karakterleri konuşturduğu, diyaloglar aracılığıyla bir olay örgüsü sunduğu şiir türüdür. Tiyatro oyunu ile iç içe durur; örneğin Mehmet Âkif Ersoy'un 'Küfe' şiiri dramatik şiir özelliği gösterir.
Dudak MusikisiŞairlerin kelime seçiminde harflerin ve seslerin tınısını hesaba katmasıyla şiirde müzikal etkinin azami noktaya çıktığı durumlar için kullanılan bir tabirdir. Kelimelerin işitsel uyumu bu kavramla ifade edilir.
İmaj (Şiirsel İmaj)Nesneleri, eylemleri, duyguları ve ruh hallerini temsil etmek amacıyla dilin kurmaca ve sanatkarane bir şekilde kullanılmasıdır. Beş duyu verilerinden yola çıkarak zihinsel ve duygusal bir bileşim sunar.
Metonimi (Düzdeğişmece)Bir nesne veya olguya kendi adıyla değil, onunla doğrudan ilişkili başka bir unsurla atıf yapılmasıdır. Örneğin Behçet Necatigil'in şiirinde 'rengi atmış bir şapka, çanta, gözlük' ifadeleriyle memurun kastedilmesi metonimidir.
Metafor (Eğretileme)Bir şeyin başka bir şeye 'benzer' olduğunu söylemeden, bir kelimenin yerine doğrudan başka bir kelimenin geçirilmesidir. Örneğin Erzurumlu Emrah'ın şiirinde 'genç kız' yerine 'fidan' kelimesini kullanması metafordur.
Farklılaştırma (Yabancılaştırma - Ostranenie)Rus Biçimcilerinin öne sürdüğü, günlük yaşamda alışkın olunan dil kullanımını ve nesne algısını bozarak tuhaflaştıran ve algılama süresini uzatan edebi teknik tir.
İfade TonuŞiirde konuşan sesin duygusal içeriği ve tonlamasıdır; söylenen ile kastedilen arasındaki farka tekabül eder. Okurun şiirdeki hüzün, öfke, neşe veya ironi gibi edaları sezmesini sağlar.
Yeni Eleştiri (New Criticism)20. yüzyılın ilk yarısında ortaya çıkan, metnin dışındaki biyografik, tarihi ve psikolojik unsurları reddederek doğrudan metnin yapısal dokusuna odaklanan biçimci edebiyat eleştiri ekolüdür.
Niyetsel Hata (Intentional Fallacy)Bir şiir eleştirisi yapılırken yazarın kendi eseri hakkında söylediklerine veya yazılış amacına aşırı önem verilmesinin oluşturduğu temel eleştiri hatasıdır.
Uygunluk İlkesi (Decorum / To Prepon)Dramatik şiirde ve tiyatroda karakterlerin konuşma tarzının, dilinin, üslubunun ve jestlerinin kendi yaşına, cinsiyetine ve sosyal statüsüne tam olarak uygun olması gerektiğini savunan temel sanat kuralıdır.
Aruz VezniArap ve Fars edebiyatından Türk edebiyatına geçen, hecelerin uzunluk ve kısalık değerlerine (açık-kapalı hece esasına) dayanan bir ölçü sistemidir.
Hece VezniTürkçenin yapısına uygun olan, dizelerdeki hece sayı اینکهlerin eşitliğine ve içindeki duraklara dayanan ulusal ölçü sistemidir.
DurakHece ölçüsünde dizelerin kulakta uyumlu bir izlenim bırakan anlamlı söz öbekleri arasında bölündüğü durma noktalarıdır.
Tahkiye (Narration)Epik şiirlerde ve hikaye türlerinde başı, ortası ve sonu belli olan bir olay örgüsünün ve hikayenin nakledilmesi sürecidir.
TipografiHarflerin ve kelimelerin sayfa üzerindeki grafik özellikleri, diziliş biçimleri ve görsel yerleşim düzenidir; modern şiirde anlatım aracı olarak kullanılır.
AnlamsızlaşmaOkurun kelimeler arasında mantıksal bir ilgi kurmakta zorlandığı, anlamın rastlantısal çağrışımlara bırakıldığı ve şiirin dilsel sınırlarını zorlayan avangard bir üslup özelliğidir.
Sıradan Tepki (Stock Responses)Okurun belli konu ve ifadelere karşı günlük yaşamda geliştirdiği sıradan, otomatik ve ezbere tepkilerin şiir analizine yansıyarak eleştiriyi bozması durumudur.
İletişim DiliGünlük konuşma, haber ve bilim dilinde olduğu gibi, temel amacı nesnel bilgi aktarmak ve taraflar arasında anlaşmayı sağlamak olan şeffaf dil kullanımıdır.
Şiir/Manzume AyrımıBir metnin sadece vezin ve kafiye gibi biçimsel kurallara uyduğu için manzume sayılabileceğini, ancak estetik etki ve yeni bir bakış açısı sunmadığı sürece gerçek bir şiir olamayacağını savunan eleştirel ayrımdır.

Diğer Önemli Bilgiler

Fazıl Hüsnü Dağlarca'nın Üç Şehitler Destanı

Kurtuluş Savaşı'ndan bir kesiti anlatan bu eser, modern epik şiirin Türk edebiyatındaki en önemli örneklerindendir. Eserde Üç Şehitler Tepesi'nde yaşanan savaş, halka ulus bilinci aşılamak amacıyla epik bir üslupla ve destansı bir bütünlükle aktarılmıştır.

Nâzım Hikmet'in 'Salkımsöğüt' Şiiri

Bir süvari grubundan yaralanıp atından düşen bir atlının ölüm anını anlatan epik özellikli bir ağıttır. Nâzım Hikmet bu şiirde tipografiden ve kelime tekrarlarından yararlanarak ritmi ölmekte olan birinin yavaşlayan nabzı haline getirmiştir.

John Stuart Mill'in Şiir ve Belagat Ayrımı

John Stuart Mill, 'Şiir ve Çeşitleri Üzerine Düşünceler' adlı makalesinde şiir ile belagati birbirinden ayırır. Belagatin dinleyici varsaydığını, şiirin ise şairin yalnızlık anında kendi kendine içini dökmesi ve dinleyiciden tamamen habersiz olması anlamı taşıdığını savunmuştur.

Northrop Frye'ın Lirik Şiir Tanımı

Northrop Frye, lirik şairin okuyuculara sırtını döndüğünü ve kendi kendisiyle veya doğanın ruhu, ilham perisi, bir tanrı gibi hayali varlıklarla konuştuğunu belirtmiştir. Okura düşen görev ise bu iç monologa kulak misafiri olup haz duymaktır.

Archibald Macleish ve 'Ars Poetica' Anlayışı

Macleish'in 'Ars Poetica' şiirinde geçen 'A poem should not mean / But be' (Şiir bir şey kastetmemeli, olmalı) dizesi, Yeni Eleştiri ekolünün metnin anlamına değil doğrudan varoluşsal dokusuna odaklanan temel sloganı olmuştur.

Viktor Şklovski ve Farklılaştırma Kuramı

Rus biçimci kuramcı Viktor Şklovski, sanatın amacının nesneleri bilinen ve tanınan olgular olarak sunmak değil, farklılaştırma (yabancılaştırma) tekniğiyle algılama süresini uzatmak ve nesnenin oluşunu hissettirmek olduğunu savunmuştur.

Behçet Necatigil'in 'Çalar Saat' ve 'Astar' Metaforu

Behçet Necatigil şiirlerinde metonimi ve metafor sanatlarını ustalıkla kullanmıştır. 'Çalar Saat' şiirinde şapka, çanta ve gözlük gibi eşyalarla memur tiplemesi yaratırken, başka bir şiirinde boya yaparken kullanılan 'astar' kelimesini bir ilişkideki güven temeli için metafor yapmıştır.

Ahmet Haşim'in Şiir Anlayışı ve Görecilik

Ahmet Haşim, 'Şiir Hakkında Bazı Mülahazalar' yazısında bir şiirin anlamının okuyana göre değişebileceğini ve her okuyanın ona kendi hayatının anlamını verebileceğini savunmuştur; bu yaklaşım nesnel eleştiri tarafından eleştirilmiştir.

Wimsatt ve Beardsley'in Eleştiri Kuramı

W.K. Wimsatt ve Monroe C. Beardsley, 1954 yılında yayımladıkları 'The Verbal Icon' adlı eserlerinde 'niyetsel hata' ve 'etkisel hata' kavramlarını geliştirerek okurun ne şaire ne de kendi şahsi duygularına saplanıp kalması gerektiğini savunmuşlardır.

Terry Eagleton'ın 'Şiir Nasıl Okunur?' Eseri

Ünlü eleştirmen Terry Eagleton, şiir dilinin günlük konuşma dilindeki şeffaf yapının aksine opak bir yapıda olduğunu, okurun ne söylendiği ile nasıl söylendiğini birbirinden ayıramayacağını ve şiirin dile yeniden hayatiyet kazandırdığını savunmuştur.

Oktay Rifat'ın Anlamsızlaşma Örneği

Oktay Rifat'ın 'Uykusuz camların kırmızı boynuzlu öküzü ellerimi yaladı mı yemyeşil kesilirim' dizeleri, kelimeler arası mantıksal bağların koparıldığı ve dilin rastlantısal çağrışımlarına bırakıldığı anlamsızlaşma akımına tipik bir örnektir.

Sınavda Dikkat Et

  • Şiir dili ile iletişim dili arasındaki farkı sakın unutmayın; iletişim dili bilgi ve nesnel aktarım sağlarken, şiir dili estetik etki ve duygu sezdirme amacı güder.
  • Lirik, epik ve dramatik şiir türlerini ayırt ederken mutlaka şiirde 'kimin konuştuğuna ve kime hitap ettiğine' (sesin konumuna) dikkat edin.
  • John Stuart Mill'in şiir ile belagat ayrımını karıştırmayın; belagat dinleyiciye hitap edip ikna etmeye çalışırken, lirik şiir şairin yalnızlıktaki iç monologudur.
  • Metafor ile düz benzetmeyi ayırt edebilmelisiniz; 'gibi' edatı varsa benzetme, kelimenin doğrudan başka bir şeyin yerine geçirilmesi durumunda metafor vardır.
  • Wimsatt ve Beardsley'in geliştirdiği 'niyetsel hata' (intentional fallacy) kavramının, şairin niyetine ve açıklamalarına körü körüne bağlanmanın yanlışlığını vurguladığını unutmayın.
  • Nesnel şiir eleştirisinin metin merkezli olduğunu, yazarın biyografisini veya okurun şahsi duygularını merkeze koyan öznel yaklaşımları reddettiğini sınavda kafanızda netleştirin.
  • Eko'nun (Umberto Eco) belirttiği kuralı hatırlayın: Bir şiirin birden fazla yorumu olabilir ama sınırsız sayıda yorumu olamaz; metnin iç bütünlüğüne bağlı kalınmalıdır.