Ünite 4: Kısa Öykü Sanatı

Kaynak: ders kitabı, sayfa 119

Edgar Allan Poe'nun Kısa Öykü Tanımı

19. yüzyıl Amerikan yazar ve eleştirmeni Edgar Allan Poe, kısa öykünün en belirgin özelliğinin 'bir oturuşta okunabilecek uzunlukta' olması gerektiğini belirtmiştir. Poe'nun bu tanım yaklaşımı günümüzde de kısa öykü kuramlarının temel taşlarından biri olarak geçerliliğini korumaktadır.

James Cooper Lawrence'ın Öykü Tasnifi

James Cooper Lawrence, 1917 yılında yayımladığı çalışmasında öyküleri içerik olarak gerçek ve hayalî, tür olarak ise tarihî, duygulara bağlı (dramatically) ve ahlaki yönden eğitici olmak üzere sınırlamıştır. Bunlar arasında 'duygulara bağlı anlatılanlar' kısa öykü türüne denk gelmektedir.

Norman Friedman'ın Öykünün Kısalık Sebepleri Analizi

Norman Friedman (1958), öykünün kısa olmasının iki temel nedeni olduğunu belirtmiştir. İlki malzemenin kendisinin dar bir kapsama sahip olması, ikincisi ise malzemenin genişleme imkânına rağmen estetik etkiyi çoğaltmak adına yazar tarafından kısaltılmasıdır.

Ramazan Korkmaz ve Mutlu Deveci'nin Küçürek Öykü Tanımı

Ramazan Korkmaz ve Mutlu Deveci (2011), Batı edebiyatında 'short-short story' olarak adlandırılan çok kısa öykü biçimi için Türk edebiyatında 'küçürek öykü' terimini önermiştir. Bu tür öykülerin tezli bir amacı olmadığını, anlatı kişilerinin zamansızlık ve yurtsuzluk sorunlarının metinleşmesi olduğunu savunmuşlardır.

Anahtar Kavramlar

Kısa Öyküİki yüzyıldan biraz fazla geçmişi olan, 19. yüzyıl sonlarından itibaren gelenekten uzaklaşarak müstakil bir alan oluşturan, olayları dar bir kapsamda ele alıp tek bir etki bırakmayı amaçlayan modern edebî türdür. Örneğin Edgar Allan Poe'nun tanımına göre bir oturuşta okunabilecek uzunluktadır.

Tasarruf İlkesi (Ekonomi)Yazarın zihnindeki duygu veya düşünceye uygun konuyu seçerken gereksiz ayrıntılardan kaçınması ve anlatmak istediklerini en az kelime ve sahnelerle metne yansıtma tutumudur. Örneğin küçürek öyküler bu ilkenin en uç noktada uygulandığı metinlerdir.

Olay ÖyküsüBir ya da birkaç çatışmadan meydana gelen, başlangıç, gelişme ve sonuç bölümleri içeren ve öykü ilerledikçe çözüme ulaşarak okurun merakını gideren klasik öykü türüdür. Klasik roman kurgusuna benzer bir yapı sergiler.

Durum Öyküsü (Kesit Öyküsü)Olay örgüsünden ziyade günlük hayattan kesitleri, anları ve kahramanların duygu durumlarını ön plana alan, daha durağan bir yapıya sahip modern öykü türüdres. Örneğin Anton Çehov tarzı öyküler bu türe örnek oluşturur.

Küçürek Öykü (Short-Short Story)20. yüzyılın sonlarında ortaya çıkan, tezli bir yaklaşımı veya geniş hacmi olmayan, tek bir sahneyi ya da insani durumu çok kısa paragraflarla aktaran yoğun anlatı biçimidir. Anlatı kişilerinin zamansızlık ve yurtsuzluk sorunlarını yansıtır.

Meddahlık GeleneğiSözlü gelenek içerisinde meddah adı verilen hikâye anlatıcısının seyircilere karşı gerçekleştirdiği, dinleyici kitlesinin tepkilerine göre her icrada değişebilen seyirlik gelenektir.

Olay ÖrgüsüKurmaca bir eserde olayların yazarın amacına ve kurguya hizmet edecek şekilde belirli bir mantıksal ve nedensellik bağışla düzenlenmesidir. Kısa öyküde hacim sınırlaması nedeniyle tek bir çizgi halinde ilerler.

Açık MekânFiziksel özelliklerinin ötesinde olgusal olarak bireyin kendini ifade etmesine ve eylemlerine olanak tanıyan mekân kategorisidir. Örneğin bir hapishane hücresi birey ruhsal huzuru bulmuşsa açık mekâna dönüşebilir.

Kapalı MekânFiziksel özelliklerinden bağımsız olarak olgusal anlamda insanı her yönüyle kuşatan, bireyin eylemlerini kısıtlayan mekân kategorisidir. Örneğin tüm açıklığıyla deniz, bir sandalda mahsur kalınmışsa kapalı mekân olur.

Vaka ZamanıÖykü veya roman metninde anlatılan olayın meydana geldiği zamanı ve bu olayın kapsadığı süreyi ifade etmek için kullanılan teknik bir kavramdır.

Anlatma ZamanıBelirli bir sürede gerçekleşen bir olayın kurgu içerisinde okura aktarılırken kapsadığı süreyi ve yapılan düzenlemeleri (geriye dönüşler, eksiltmeler vb.) ifade eder.

Okuma ZamanıOkurun bir edebî metni okumaya başladığı andan itibaren bitirene kadar geçen fiziksel süre ve zamandır. Kısa öyküde tek oturuşta okunabilmesi bakımından önemlidir.

Kozmik ZamanSanayi Devrimi öncesinde tarım toplumlarının doğadaki değişimlere ve evrenin döngüsüne dayanarak dikkate aldığı zaman algısıdır.

Takvim ZamanıModernleşmeyle ve ekonomik sistemin değişmesiyle birlikte çalışma hayatının ve sosyal düzenin belirleyicisi olan, bölünebilir ve yönetilebilir zaman anlayışıdır.

Novella (Kısa Roman)Kısa öykü ile roman arasında yer alan, kısa öyküden daha uzun okuma zamanına ve içeriğe sahip, gerilimin yüksek olduğu ve anlatıcının kişileri konuşarak tanıttığı anlatı türüdür.

Mensur ŞiirDuygu durumlarını ve hayalleri, şiir ahengini muhafaza ederek düz yazı biçiminde ifade eden, Türk edebiyatında Halit Ziya ve Mehmet Rauf tarafından örnekleri yazılmış edebî türdür.

Küçük İnsanO'Connor'ın kuramında, öykü kahramanının destansı veya ideal bir kahraman olmaktan uzak, sıradan ve olağan hayatını kurguya taşıyan anti-kahraman niteliğindeki karakteridir. Örneğin Gogol'un Palto öyküsündeki Akaki Akakiyeviç.

Tematik ÖyküAlegorik bir temele dayanan, yazarın okurun ahlaki algılarında etki yaratmak ve bir ön kabule dayalı mesajı iletmek amacıyla sembolik kullanımlarla düzenlediği öykü türüdür.

Diğer Önemli Bilgiler

Richard Kostelanetz'in Modern Öykü Evreleri

Richard Kostelanetz (1966), modern öyküdeki içerik ve estetik değişimlerin üç tarihi kesitte değiştiğini belirtir. 1920 öncesinde olaylar açık ifade edilirken, 1920'lerden itibaren olay örgüsü içermeyen sıradan kahramanlar öne çıkmış, 1960'lardan sonra ise izlenimlerin hakim olduğu sembolik bir döneme girilmiştir.

Frank O'Connor ve 'Küçük İnsan' Anlayışı

Frank O'Connor, Turgenyev'in 'Hepimiz Gogol'un Palto'sundan çıktık' sözünden hareketle öykü kahramanının roman kahramanından farklı olarak ideal olmaya çalışmadığını ortaya koymuştur. Gogol'un 'Palto'su ve Çehov'un 'Memurun Ölümü' öyküleri bu küçük insanın başlangıç noktasıdır.

Ivan Turgenyev ve Edebiyattakî Çözüm Anlayışı

19. yüzyıl Rus şair ve yazarı Ivan Turgenyev, kısa öykülerin sonlarına dair yaptığı değerlendirmede iyilerin ödüllendirilip kötül一群in cezalandırılmadığını, masumların yıkıma uğradığını veya kahramanın hala aynı görevle baş başa kaldığını ifade etmiştir.

Ahmet Hamdi Akçay'ın 'Yeni Öykü' Tespiti

Ahmet Hamdi Akçay (2000), durum öyküsünün de yerini içerik olarak farklı anlatılara bıraktığını, bu yeni öykülerde olay veya durum betimlemesinin bulunmadığını belirtmiştir. Bölük pörçük, şiirsellik barındıran ve denemevari giden metinler bu dönemin ölçütüdür.

T. A. Stroud'un Karakter Merkezli Öykü Yaklaşımı

T. A. Stroud (1956), karakter merkezli öykülerde eyleme dönük (active) ve hareketsiz (passive) olmak üzere iki farklı kahraman tutumu olduğunu ifade etmiştir. Hareketsiz karakterlerin yer aldığı öykülerde olaylar merkezkarakterin duygusal dengesini bozar ve onu bilinçten bilinçliliğe taşır.

Ramazan Korkmaz'ın Mekân Sınıflaması

Ramazan Korkmaz (2007), romanda mekânı incelerken fiziksel özelliklerin yanında olgusal anlamda 'açık' ve 'kapalı' mekân kategorilerini önermiştir. Buna göre açık mekân bireyin eylemine olanak tanırken, kapalı mekân insanı her yönüyle kuşutan alanlardır.

Sabahattin Ali ve 'Havuzbaşı' Öyküsü

Ünitede metin örneği olarak yer alan Sabahattin Ali'nin 'Havuzbaşı' adlı eseri, bireyin iç dünyasını, geçmiş özlemlerini, zaman algısını ve gündelik insan manzaralarını duru bir dille işleyen modern Türk öyküsünün nitelikli örneklerinden biridir.

Brander Matthews'ün Aşk Teması Üzerine Görüşü

Brander Matthews, roman ve kısa öykü arasındaki ayrımın aşk temasına yaklaşımda yattığını savunur. Roman yazarı olay örgüsünü bir arada tutmak için eserine bir aşk öyküsü yerleştirmek zorundayken, kısa öykü kısa ve farklı kesitlere odaklanabildiği için bu birleştirici öğeye ihtiyaç duymaz.

H. E. Bates ve Edward Garnett'in Roman-Öykü Görüşü

Edward Garnett'in 'Roman onu kullanan ellerde her şeye dönüşebilir' sözüne dayanan H. E. Bates, aynı durumun kısa öykü için de geçerli olduğunu belirtmiştir. Kısa öykünün estetik çekiciliği, kuruluş biçimlerindeki değişkenlikten ve her türlü konuyu işlemeye imkân vermesinden kaynaklanır.

Sınavda Dikkat Et

Kısa öykünün boyutunun (kısalık) tek başına yeterli bir ayırıcı ölçüt olmadığını, yazarın tasarruf ilkesi ve seçimleriyle şekillendiğini unutmayın.
Edgar Allan Poe'nun 'tek etki' kavramı ile kısa öykünün bir oturuşta okunabilirlik özelliğinin sınavda sıklıkla sorulduğunu dikkate alın.
Olay öyküsü ile durum öyküsü arasındaki ayrımlarda, olay öyküsünün çatışma ve çözüme, durum öyküsünün ise kesit ve duygu durumlarına odaklandığını karıştırmayın.
Ramazan Korkmaz'ın mekân tasnifinde 'açık' ve 'kapalı' mekân kavramlarının fiziksel değil olgusal (bireyin algısı ve eylemi) temelde değerlendirildiğine dikkat edin.
Frank O'Connor'ın Gogol'un 'Palto'su üzerinden temellendirdiği 'küçük insan' kavramının roman kahramanından (ideal olandان) farklı olduğunu unutmayın.
Kısa öykünün şiirle ilişkisinde 'tek etki', 'ekonomi (tasarruf)' ve 'sembolik dil' kavramlarının ortak payda oluşturduğunu göz ardı etmeyin.
Norman Friedman'a göre kelime sayımı yapmanın yanıltıcı olduğunu, asıl önemli olanın 'öykünün neden kısa olduğu' sorusu olduğunu sınavlarda hatırlayın.