← Ünite 6
Yönetim ve Organizasyon

Ünite 6: Örgütsel Motivasyon Teorileri

1950'li Yıllar ve Motivasyon Teorileri
Motivasyon teorileri en yaygın olarak 1950'li yıllarda gelişim göstermiş ve bu dönemde ortaya konan Maslow, Herzberg ve McClelland gibi kuramcıların çalışmaları günümüz çağdaş teorilerine temel oluşturmuştur.
Sanayi Devrimi ve İş Tatmini İlişkisi
Sanayi Devrimi ile gelen kitle üretim teknolojisi ve otomasyon, işçilerin iş tatminini azaltmış, yaratıcılıklarını köreltmiş ve onları sadece talimatlara boyun eğen monoton bir çalışma ortamına mahkum etmiştir.
Latincede 'Movere' Kelimesi
Motivasyon kelimesi, Latincede 'hareket etmek' anlamına gelen 'movere' kelimesinden türetilmiştir ve bireyi eyleme geçiren gücü sembolize eder.
Herzberg'in 1950 Araştırması
Frederick Herzberg, Çift Faktör Teorisi'ni geliştirmek amacıyla 200 muhasebeci ve mühendis üzerinde araştırma yapmış, onlara işlerinde kendilerini ne zaman en iyi ve en kötü hissettiklerini sormuştur.

Anahtar Kavramlar

MotivasyonBelirli bir amaç doğrultusunda gösterilen çabanın yoğunluğu, istikameti ve kararlılığıdır. Örneğin, bir çalışanın projesini tamamlamak için gecesini gündüzüne katarak kararlılıkla çalışması motivasyonun bir göstergesidir.
YoğunlukKişinin hedefine ulaşmak için ne kadar çok ve ne kadar nitelikli çaba gösterdiğini ifade eden motivasyon boyutudur.
İstikametGösterilen yoğun çabanın örgütün yararına olacak şekilde doğru hedeflere ve kanallara yönlendirilmesini ifade eden unsurdur.
KararlılıkKişinin belirlediği hedefe ulaşıncaya kadar çabasını ve bağlılığını ne kadar süre boyunca devam ettirebildiği ile ilgili boyuttur.
Güdü (Motiv)Bireyi belirli bir amaca ulaşması için harekete geçiren, yaptığı davranışı güçlendiren ve etkinleştiren içsel gücü ifade eder.
DürtüAçlık, susuzluk, varlığını ve neslini sürdürmek gibi fizyolojik kökenli, doğuştan gelen en temel biyolojik güdülerdir.
İhtiyaçBaşarma arzusu ve yaratıcılık gibi, bireyde eksikliği hissedilen ve giderilmesi için çaba harcanan yüksek düzeyli psikolojik ve sosyal dürtülerdir.
İçgüdüBireyleri doğal gereksinimlere yönelten, bilinçsiz, öğrenilmemiş ve organizmanın yaşamını sürdürmesini sağlayan doğuştan gelen davranış kalıplarıdır.
Fizyolojik Güdülerİnsanın yaşamını sürdürebilmesi için gerekli olan barınma, dinlenme ve yemek yeme gibi birincil gereksinimleri karşılamaya yönelik güdülerdir.
Sosyal GüdülerDoyumlarının sağlanabilmesi için başkalarının varlığına ya da tepkilerine ihtiyaç duyulan, sevilme ve saygı görme gibi öğrenilmiş güdülerdir.
Psikolojik GüdülerBireyin düşünsel ve ruhsal gereksinimlerinden kaynaklanan, bir işi başarma veya bir konuya ilgi duyma gibi kişiye özgü güdülerdir.
Hijyen FaktörleriHerzberg'in teorisinde yer alan, yetersizlikleri durumunda iş tatminsizliği yaratan ancak varlıkları tek başına motivasyon sağlamayan ücret ve çalışma koşulları gibi dışsal unsurlardır.
Motive Edici FaktörlerHerzberg'e göre işin kendisinden kaynaklanan, çalışana başarı duygusu yaşatan, sorumluluk ve takdir edilme gibi gerçek iş tatmini sağlayan içsel unsurlardır.
Hüsran-Geriye DönüşAlderfer'in VİG teorisinde, üst düzey bir ihtiyacı (gelişme) karşılayamayan bireyin daha alt düzeydeki bir ihtiyaca (ilişki kurma) tekrar yönelmesi durumudur.
Valens (Çekicilik)Vroom'un Beklenti Teorisi'nde, bireyin elde edeceği ödüle atfettiği öznel değeri, ödülü arzulama derecesini ve onun kendisi için taşıdığı çekiciliği ifade eder.
AraçsallıkBireyin sergilediği başarılı performansın kendisini arzuladığı birinci ve ikinci kademe ödüllere ulaştıracağına dair inancını ve olasılık algısını temsil eder.
Öz-yeterlilikBireyin belirli bir görevi başarıyla yerine getirebileceğine, zorlukları aşabileceğine ve hedeflerine ulaşabileceğine dair kendi yeteneklerine duyduğu inanç ve güvendir.
Edimsel ŞartlandırmaSkinner tarafından geliştirilen, davranışların karşılaştıkları sonuçlar (ödül veya ceza) aracılığıyla şekillendirildiğini ve kontrol edildiğini savunan yaklaşımdır.

Diğer Önemli Bilgiler

Maslow'un İki Temel Varsayımı

Maslow'un kuramı, her davranışın bir ihtiyacı karşılamaya yönelik olduğu ve bu ihtiyaçların en alttan en üste doğru hiyerarşik bir sıra takip ettiği varsayımlarına dayanmaktadır.

McClelland'ın Üç Temel İhtiyacı

David McClelland'a göre bireylerin motivasyonunu şekillendiren ve öğrenme süreciyle kazanılan üç temel ihtiyaç başarı, bağlılık (aidiyet) ve güç gereksinimleridir.

VİG (ERG) Kısaltmasının Kökeni

Clayton Alderfer tarafından geliştirilen bu teori, İngilizce 'Existence' (Varolma), 'Relatedness' (İlişki Kurma) ve 'Growth' (Gelişme) kelimelerinin baş harflerinden oluşmaktadır.

Vroom'un 1964 Beklenti Teorisi

Victor Vroom tarafından 1964 yılında geliştirilen bu teori, bireylerin haz temelli (hedonik) yaklaşımla kendilerine en yüksek öznel faydayı sağlayacak eylemleri tercih ettiğini savunur.

Lawler ve Porter'ın Ek Değişkenleri

Lawler ve Porter, Vroom'un modeline ek olarak motivasyon sürecine bireysel bilgi ve yetenek, rol algısı ve ödüllerde adalet algısı gibi kritik değişkenleri dahil etmiştir.

J. Stacy Adams'ın Eşitlik Karşılaştırması

Eşitlik Teorisi'ne göre çalışanlar, kendi çaba/sonuç oranlarını benzer pozisyondaki diğer çalışanların çaba/sonuç oranlarıyla karşılaştırarak adalet değerlendirmesi yaparlar.

Ivan Pavlov ve Klasik Şartlandırma

Pavlov'un köpekler üzerinde yaptığı zil ve salya deneyleri, davranışların doğuştan gelen reflekslerle belirli uyarıcılar tarafından tetiklendiğini gösteren klasik şartlandırmanın temelidir.

Edwin Locke'un 1968 Amaç Teorisi

Edwin Locke tarafından 1968 yılında geliştirilen bu teori, bireylerin iş performansının ve motivasyonunun doğrudan doğruya belirledikleri bilinçli amaç ve niyetlerine bağlı olduğunu savunur.

Bandura ve Öz-Yeterlilik İnancı

Bandura'ya göre öz-yeterlilik algısı, bireyin karşılaştığı engellere ne kadar süreyle direnç gösterebileceğini belirleyen ve geçmiş düzeltici deneyimlerle pekişen psikolojik bir unsurdur.

Sınavda Dikkat Et

  • Maslow ile Herzberg teorilerinin benzerliklerine dikkat edin; Maslow'un alt düzey ihtiyaçları Herzberg'in hijyen faktörlerine, üst düzey ihtiyaçları ise motive edici faktörlerine karşılık gelir.
  • Alderfer'in VİG (ERG) teorisindeki 'hüsran-geriye dönüş' kavramını iyi öğrenin; üst düzey ihtiyacı karşılanamayan bireyin alt düzeye yönelmesini açıklar ve sınavlarda sıkça sorulur.
  • Vroom'un Beklenti Teorisi'ndeki üç anahtar kelimeyi (Beklenti, Araçsallık, Valens) ve anlamlarını asla karıştırmayın; valens ödülün değeridir, araçsallık ise performansın ödüle götüreceğine olan inançtır.
  • Lawler ve Porter modelinde çabanın doğrudan performansa dönüşmediğini, arada 'bilgi-yetenek' ve 'rol algısı' gibi aracı değişkenlerin bulunduğunu unutmayın.
  • Skinner'ın edimsel şartlandırma ilkelerinde 'olumsuz pekiştirme' ile 'cezalandırma' arasındaki farka dikkat edin; olumsuz pekiştirme ceza vermek değil, istenmeyen durumu önlemek için rehberlik etmektir.
  • Locke'un Amaç Belirleme Teorisi'nde en yüksek performansın 'zorlayıcı ama ulaşılabilir' ve 'belirgin' hedeflerle sağlandığını, belirsiz hedeflerin motivasyonu düşürdüğünü aklınızda bulundurun.