Ünite 1: Makine Risk Değerlendirmesi

6331 Sayılı Kanun ve Makine Güvenliği

Türkiye'de makine koruyucularının yasal çerçevesi, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'nun 30. Maddesi kapsamında çıkarılan yönetmeliklerle çizilmiştir. Bu kapsamda yayınlanan 'İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği', tüm iş ekipmanlarında bulunması gereken asgari güvenlik donanımlarını ve periyodik kontrol kriterlerini yasal olarak zorunlu kılar.

Yüksek Riskli Bölgeler İçin Kritik Yükseklik Sınırı

TS EN ISO 13857 standardına göre, yüksekte bulunan ve herhangi bir fiziksel koruyucu bariyerle kapatılmamış tehlikeli bölgelerde, risk seviyesi yüksek ise tehlikeli bölgenin referans zeminden yüksekliği (h) en az 2700 mm olmalıdır. Bu yükseklik, ortalama bir insanın yukarı doğru uzanarak tehlikeye ulaşmasını engellemek için belirlenmiş bilimsel bir sınır değerdir.

Düşük Riskli Bölgeler İçin Kritik Yükseklik Sınırı

TS EN ISO 13857 standardı kapsamında yapılan risk değerlendirmesinde, yüksekte bulunan tehlikeli bölgenin risk seviyesi düşük olarak belirlenmişse, asgari yükseklik sınırı (h) 2500 mm olarak uygulanabilir. Bu değer, düşük riskli alanlarda daha esnek tasarımlara izin verirken güvenliği de asgari düzeyde korur.

TS EN ISO 13857 Tablo 2 Kesişim Örneği

Yüksek riskli bir senaryoda, operatörün uzuv erişim alanına en yakın tehlikeli bölgenin yatay mesafesi (C) 1350 mm ve koruyucu yüksekliği (B) 1500 mm ise, TS EN ISO 13857 Tablo 2'ye göre güvenli tarafta kalmak için sırasıyla 1400 mm satırı ve 1400 mm sütunu seçilerek kesişim noktasındaki 1100 mm değeri asgari güvenlik mesafesi olarak uygulanır.

Anahtar Kavramlar

Statik KorumaMakinenin tehlikeli bölümlerini fiziksel olarak çevreleyen, normal çalışma döngüsünde açılmayan ve sabitlenmiş fiziksel bariyerlerdir. Örneğin, bir konveyörün dönen tamburlarını tamamen kapatan ve vidalarla sabitlenmiş metal paneller bu koruma türüne girer.

Dinamik KorumaMakinenin tehlikeli hareketleriyle etkileşimli çalışan, gerektiğinde açılabilen ancak açıldığında güvenlik mekanizmalarıyla makineyi durduran hareketli koruma sistemleridir. Örneğin, bir freze tezgahının interlok şalterli koruyucu kapağı açıldığında iş milinin dönmesini durdurur.

Sabit KoruyucuTS EN ISO 14120'ye göre, makinenin tehlikeli bölgelerini kalıcı olarak çevreleyen ve açılması veya çıkarılması için mutlaka özel bir alet (anahtar, tornavida vb.) kullanımını gerektiren koruyuculardır.

Kilitli Koruyucu (İnterloklu)Makine çalışırken tehlikeli alanlara erişimi engelleyen ve koruyucu açıkken makinenin çalışmasını durduran veya başlamasını engelleyen, TS EN ISO 14119 standardına uygun güvenlik tertibatlı koruyuculardır.

ESPE (Electro-Sensitive Protective Equipment)Tehlikeli bölgelere insan veya uzuv yaklaşımını fiziksel bir engel olmaksızın algılayan ve makineyi güvenli duruma getiren elektro-hassas koruyucu ekipmanlardır. Işık perdeleri ve lazer alan tarayıcılar en yaygın ESPE örnekleridir.

TS EN ISO 12100Makinelerin tasarım aşamasında risk değerlendirmesi ve risk azaltma hiyerarşisinin nasıl uygulanacağını, tehlikelerin nasıl tanımlanacağını belirleyen temel makine emniyeti standardıdır.

TS EN ISO 13857Üst ve alt uzuvların (el, kol, parmak, ayak, bacak) makinenin tehlikeli alanlarına ulaşmasını engellemek için gerekli olan asgari güvenlik mesafelerini ve koruyucu açıklık boyutlarını belirleyen standarttır.

TS EN ISO 14120Makinelerde kullanılan sabit ve hareketli koruyucuların (muhafazaların) tasarımı, yapımı, malzeme seçimi ve mekanik dayanıklılık gereksinimlerini tanımlayan uluslararası standarttır.

Mesafeli Sabit KoruyucuTehlikeli bölgeyi tamamen kapatmayan ancak boyutları ve tehlikeli alana olan uzaklığı sayesinde buraya fiziksel erişimi engelleyen, TS EN ISO 13857'deki güvenlik mesafelerine göre konumlandırılan sabit koruyucudur.

Kendiliğinden Kapanan KoruyucuBir iş parçası makineye girdiğinde veya çıktığında mekanik olarak otomatik olarak açılan ve işlem tamamlandığında kendi kendine tekrar kapanarak tehlikeli bölgeyi örten hareketli koruyucu türüdür.

Ayarlanabilir KoruyucuYapılacak operasyonun veya işlenecek parçanın boyutlarına göre konumu, yüksekliği veya açıklık derecesi manuel ya da otomatik olarak ayarlanabilen koruyucu sistemleridir.

Kilitleme Tertibatlı ve Kilitlenebilen KoruyucuKapak kapatılıp kilitlenene kadar makinenin çalışmasına izin vermeyen ve makine çalışırken oluşan tehlikeli hareketler (atalet dahil) tamamen durana kadar kapağın açılmasını fiziksel olarak engelleyen sistemdir.

Açıklık Boyutu (e değeri)TS EN ISO 13857 standardında güvenlik mesafesi hesaplanırken kullanılan; kare açıklığın kenar uzunluğunu, yuvarlak açıklığın çapını veya slot şeklindeki açıklığın en dar boyutunu ifade eden parametredir.

Atalet RiskiMakinenin enerjisi kesildikten sonra bile dönen veya hareket eden ağır parçaların (volan, testere vb.) momentum nedeniyle bir süre daha hareket etmeye devam etmesiyle oluşan mekanik tehlike durumudur.

Diğer Önemli Bilgiler

120 mm Üzerindeki Açıklıklar İçin Standart Kuralı

TS EN ISO 13857 standardına göre, sabit kapamalarda veya koruyucu bariyerlerde bulunan açıklıkların boyutu (e değeri) 120 mm'den büyük olduğunda, açıklık tabloları yerine doğrudan bütün vücutla erişim senaryolarını içeren Tablo 1 ve Tablo 2'deki güvenlik mesafeleri uygulanmak zorundadır.

Alt Uzuvların Korunmasında Tablo 7 Kullanımı

Üst uzuvların (el ve kol) tehlikeli bölgeye erişemeyeceğinin garanti edildiği ancak ayak ve bacak gibi alt uzuvların erişim riskinin bulunduğu durumlarda, TS EN ISO 13857 Tablo 7 değerleri esas alınır. Bu tablodaki sh güvenlik mesafesi değerleri, çalışanın giysi veya ayakkabı giyip giymediğinden bağımsız olarak 14 yaş ve üzeri kişiler için geçerlidir.

Robot Kaynak Hücrelerinde ESPE ve Filtre Entegrasyonu

Elektrik ark kaynağı yapan robot hücrelerinde, operatörün kaynak bölgesine yaklaşmasını engellemek için lazer alan tarayıcılar ve ışık perdeleri gibi ESPE cihazları kullanılır. Bu sistem ayrıca, TS EN ISO 12100'e uygun olarak kaynak arkının zararlı ışınlarını engelleyen özel optik yoğunluğa sahip pencereler ve perdeliklerle desteklenmelidir.

Mekanik Preslerde Operasyon Bölgesi Koruması

Sac işleyen mekanik preslerin zımba ve kalıp bölgelerinde ezilme ve kesme riskleri çok yüksektir. Bu bölgelerde TS EN ISO 14120 ve TS EN ISO 13855 standartlarına göre tasarlanmış interloklu ön kapaklar, iki elle kumanda cihazları veya ışık perdeleri kullanılarak operatörün elleri tehlikeli bölgedeyken presin tetiklenmesi fiziksel ve sistemsel olarak engellenir.

TS EN ISO 14119 ve Bypass Engelleme

TS EN ISO 14119 standardı, kilitleme tertibatlı koruyucularda kullanılan interlok cihazlarının (güvenlik şalterleri) operatörler tarafından kolayca devre dışı bırakılmasını (bypass edilmesini) önleyecek tasarım prensiplerini içerir. Bu amaçla, standartta kodlanmış RFID sensörler veya anahtarlı mekanik kilitlerin kullanımı teşvik edilir.

TS EN ISO 13855 ve Güvenlik Cihazı Konumlandırma

Işık perdesi veya lazer tarayıcı gibi ESPE cihazlarının makineye ne kadar mesafede kurulacağını belirlemek için TS EN ISO 13855 standardı kullanılır. Bu standart, makinenin toplam durma süresi ile insan elinin veya vücudunun yaklaşma hızını (örneğin el için 1600 mm/s veya 2000 mm/s) formüle ederek güvenli montaj mesafesini hesaplar.

Sınavda Dikkat Et

Sınavda risk seviyesine göre yükseklik sınırlarına dikkat et: Düşük risk için en az 2500 mm, yüksek risk için en az 2700 mm yükseklik şartı aranır. Bu iki sayısal değer doğrudan soru olarak gelebilir.
İnterloklu koruyucu kapakların çalışma mantığını unutma: Kapağın kapatılması makineyi asla kendiliğinden çalıştırmamalıdır, her zaman ek bir başlatma (start) komutu gerekir.
Atalet (momentum) kelimesini gördüğünde aklına 'kilitlenebilen interlok' (Guard Locking) gelsin: Makine kapatılsa bile dönmeye devam eden tehlikeli parçalar varsa, kapak tamamen durana kadar kilitli kalmalıdır.
Açıklık boyutu 'e' parametresinin tanımlarına odaklan: Kare için kenar, yuvarlak için çap ve slot için en dar boyut esas alınır. Sınavda yanıltıcı olarak 'en geniş boyut' yazabilirler.
Sabit koruyucu tanımındaki 'özel alet' detayını unutma: Bir koruyucunun sabit kabul edilebilmesi için tornavida, anahtar gibi aletler olmadan sökülememesi gerekir. Elle sökülenler sabit koruyucu değildir.
Tablo 7 alt uzuv güvenlik mesafelerinin (sh) giysi ve ayakkabı durumundan bağımsız olduğunu ve 14 yaş üzeri için geçerli olduğunu aklında tut, sınavda 'ayakkabı tipine göre değişir' gibi çeldiricilere düşme.