Ünite 5: Ekonomik İstikrar ve Maliye Politikasının Etkinliği

0.80 Marjinal Tüketim Eğiliminde Gelir Artışı

Marjinal tüketim eğiliminin (c) 0.80 olduğu bir ekonomide, devletin cari ve yatırım harcamalarında yapacağı 100 birimlik otonom bir artış, 1 / (1-0.80) formülüyle hesaplanan 5 katlık çarpan etkisi sayesinde millî geliri tam 500 birim artıracaktır.

0.50 Marjinal Tüketim Eğiliminde Transfer Harcaması Etkisi

Marjinal tüketim eğiliminin 0.50 olduğu bir toplumda, devlet 100 birimlik bir transfer harcaması (Tr) yaptığında, c / (1-c) formülü gereğince transfer çarpanı 1'e eşit olur. Bu durumda millî gelirde meydana gelecek artış tam olarak 100 birim düzeyinde kalacaktır.

Haavelmo Kuramı ve 100 Birimlik Denk Bütçe Genişlemesi

Haavelmo Kuramı'na göre, devlet bütçeyi denk tutarak kamu harcamalarını ve vergileri aynı anda 100 birim artırırsa, denk bütçe çarpanı 1'e eşit olduğu için millî gelir de tam olarak 100 birim artar. Bu durum bütçe denk olsa dahi maliye politikasının genişletici olabileceğini gösterir.

Sıfıra Eşit Denk Bütçe Çarpanı Durumu

Eğer devlet transfer ödemelerini ve götürü vergileri aynı miktarda artırırsa, transfer çarpanı (c / 1-c) ile vergi çarpanının (-c / 1-c) toplamı sıfıra eşit olacağından, denk bütçe genişlemesi millî gelir üzerinde hiçbir artış yaratmaz.

Anahtar Kavramlar

Çarpan (Multiplier)Otonom harcamalarda (kamu harcamaları, yatırımlar vb.) meydana gelen bir birimlik değişimin, millî gelir üzerinde kendisinden daha yüksek miktarda bir değişim yaratması sürecini ve bu oranı gösteren katsayıdır. Örneğin, çarpan katsayısı 5 ise, 100 birimlik bir kamu harcaması artışı millî geliri 500 birim artırır.

Marjinal Tüketim Eğilimi (c)Kullanılabilir gelirde meydana gelen bir birimlik artışın ne kadarının tüketim harcamalarına ayrılacağını gösteren, 0 ile 1 arasında değere sahip katsayıdır. Örneğin, marjinal tüketim eğilimi 0.80 olan bir birey, gelirindeki 100 liralık artışın 80 lirasını tüketime harcar.

Otonom Tüketim (Co)Gelir düzeyinden bağımsız olarak, bireylerin yaşamlarını sürdürebilmek için yapmak zorunda oldukları asgari tüketim harcaması düzeyidir. Gelir sıfır olsa dahi bu tüketim harcaması borçlanma veya geçmiş tasarruflar kullanılarak gerçekleştirilir.

Transfer Harcamaları (Tr)Devletin karşılığında herhangi bir mal veya hizmet satın almadan, hane halklarına veya firmalara sosyal yardım, emekli maaşı veya sübvansiyon gibi adlarla yaptığı tek taraflı ödemelerdir. Bu ödemeler doğrudan toplam talebe katılmaz, öncelikle kullanılabilir geliri artırır.

Götürü Vergi (T)Mükelleflerin gelir düzeyinden bağımsız olarak, herkesten sabit veya maktu bir miktarda alınan vergi türüdür. Keynesyen modelin en basit versiyonunda vergilerin bu şekilde alındığı varsayılır.

Gelire Bağlı Vergi Oranı (t)Elde edilen millî gelir üzerinden devletin yasal olarak aldığı vergi yüzdesidir. Bu vergi türü yürürlükte olduğunda, millî gelir arttıkça devletin topladığı vergi miktarı da otomatik olarak artar ve çarpanın değerini düşürür.

Denk Bütçe ÇarpanıKamu harcamaları ile vergi gelirlerinin aynı miktarda artırılması durumunda, bütçe dengesi bozulmadan millî gelirde meydana gelecek değişimi gösteren katsayıdır. Basit modelde bu çarpanın değeri 1'e eşittir.

Haavelmo KuramıDenk bütçe politikasının ekonomi üzerinde tarafsız değil, genişletici bir etki yaratacağını ve millî geliri tam olarak kamu harcamalarındaki artış miktarı kadar artıracağını kanıtlayan iktisadi teoridir.

Dışlama Etkisi (Crowding-out)Devletin kamu harcamalarını artırmak amacıyla borçlanması veya harcama yapması sonucunda faiz oranlarının yükselmesi ve bu durumun özel sektör yatırım ve tüketim harcamalarını azaltması olgusudur.

Kullanılabilir Gelir (Yd)Millî gelire devletten alınan transfer ödemeleri eklendikten ve devlete ödenen vergiler düşüldükten sonra hane halklarının elinde kalan, tüketime veya tasarrufa elverişli net gelir miktarıdır.

Karşılaştırmalı Statik AnalizEkonomideki bir dengenin, dışsal bir değişken değiştikten sonra ulaştığı yeni denge noktası ile zaman boyutu hesaba katılmaksızın karşılaştırılması yöntemidir. Keynesyen çarpan analizi bu yönteme dayanır.

Diğer Önemli Bilgiler

Yoksul Kesimden Alınan Vergilerin Negatif Çarpan Etkisi

Vergiler marjinal tüketim eğilimi 1 olan çok düşük gelirli gruptan alınıp, transfer ödemeleri marjinal tüketim eğilimi 1'den küçük olan yüksek gelirli gruba yapılırsa, denk bütçe çarpanı negatif değer alır ve toplam talep daralır.

Gelir Vergisinin Çarpanı Sınırlayıcı Rolü

Modele gelire bağlı vergi oranı (t) eklendiğinde, reel harcamalar çarpanı 1 / (1-c+ct) formülüne dönüşür. Bu durum, vergi oranındaki artışın çarpan katsayısını küçülterek maliye politikasının genişletici gücünü sınırladığını gösterir.

Keynesyen Modelde Zaman Gecikmesi İhmali

Keynesyen millî gelir modeli statik bir analiz sunduğu için zaman unsurunu tamamen ihmal eder. Gerçek hayatta harcamaların gelire dönüşmesi ve çarpan mekanizmasının çalışması aylar süren bir zaman dilimini kapsar.

Dışa Açık Ekonomilerde İthalat Sızıntısı

Klasik Keynesyen model kapalı ekonomi varsayımıyla çalışır. Ancak dışa açık ekonomilerde, harcamaların bir kısmı ithalata gideceğinden çarpan katsayısı küçülür ve maliye politikasının yurt içi gelir üzerindeki etkisi zayıflar.

Sınavda Dikkat Et

Reel harcamalar çarpanı ile transfer harcamaları çarpanı arasındaki formül farkına dikkat edin; transfer çarpanının payında 'c' katsayısı yer alır ve bu yüzden değeri genellikle daha küçüktür.
Haavelmo Kuramı sorulduğunda denk bütçe çarpanının basit modelde her zaman 1'e eşit olduğunu ve bütçe denk büyütülse bile genişletici etki yaratacağını unutmayın.
Vergi çarpanının formülünün başında her zaman eksi (-) işareti olduğunu, çünkü vergilerin kullanılabilir geliri azaltarak daraltıcı etki yaptığını aklınızda bulundurun.
Modele gelire bağlı vergi oranı (t) eklendiğinde tüm çarpanların paydasının (1 - c + ct) olduğunu ve bu durumun çarpan değerini küçülttüğünü unutmayın.
Çarpan analizinin eleştirileri sorulduğunda; zaman gecikmelerinin ihmal edilmesi, kapalı ekonomi varsayımı ve üretim kapasitesinin sabit kabul edilmesi maddelerine odaklanın.