İnfografik
Ana Sayfa » Anadolu Üniversitesi AÖF » Felsefe Lisans Programı » Yurttaşlık ve Çevre Bilgisi
← Ünite 5
Yurttaşlık ve Çevre Bilgisi

Ünite 5: Devletin Temel Organları ve İşleyişi: Yasama, Yürütme ve Yargı

2017 Anayasa Değişikliği ve Meclis Üye Sayısı Artışı
16 Nisan 2017 tarihinde yapılan halkoylaması ile Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nda önemli değişiklikler yapılmış, bu kapsamda TBMM üye sayısı 550'den 600'e çıkarılmıştır. 24 Haziran 2018 tarihinde gerçekleştirilen milletvekili genel seçiminde meclise ilk kez 600 üye seçilmiştir.
Milletvekili Seçilme Yaşının İndirilmesi
Türkiye'de milletvekili seçilebilme yaşı zaman içerisinde düşürülmüştür. 2006 yılında yapılan Anayasa değişikliği ile 30 olan yaş sınırı 25'e indirilmiş, 2017 yılındaki en son anayasa değişikliği ile ise 18 yaşını dolduran her Türk vatandaşına milletvekili seçilme hakkı tanınmıştır.
Parlamenter Sistemden Cumhurbaşkanlığı Sistemine Geçiş
Türkiye, 16 Nisan 2017 halkoylamasıyla kabul edilen kanunla parlamenter sistemden cumhurbaşkanlığı hükümet sistemine geçmiştir. 9 Temmuz 2018 tarihinde Cumhurbaşkanının Meclis'te yemin ederek göreve başlamasıyla yeni yönetim sistemi resmen yürürlüğe girmiş ve Bakanlar Kurulu kaldırılmıştır.
Anayasa Mahkemesinin Üye Sayısındaki Değişimler
1982 Anayasası'nın ilk halinde 11 asıl ve 4 yedek üye olarak belirlenen AYM üye sayısı, 12 Eylül 2010 tarihinde gerçekleştirilen Anayasa değişikliği ile 17'ye çıkarılmıştır. 2017 yılında yapılan değişikliklerle ise mahkemenin üye sayısı toplam 15 olarak yeniden belirlenmiştir.

Anahtar Kavramlar

Yasama Yetkisi1982 Anayasası'na göre Türk milleti adına yalnızca TBMM tarafından kullanılan ve devredilemeyen temel devlet yetkisidir. Genel kurallar koyma ve kanun yapma gücünü ifade eder.
Yasama SorumsuzluğuMilletvekillerinin Meclis çalışmalarındaki oy, söz ve düşüncelerinden dolayı sorumlu tutulamaması halidir. Sürekli bir koruma sağlar ve kürsü dokunulmazlığı olarak da bilinir.
Yasama DokunulmazlığıMilletvekillerinin seçimden önce veya sonra işledikleri suçlar nedeniyle Meclis kararı olmadıkça tutulamamasını, sorguya çekilememesini ve yargılanamamasını sağlayan geçici bir güvencedir.
Meclis İçtüzüğüTBMM'nin çalışmalarını, komisyonların yapısını ve siyasi parti gruplarının faaliyetlerini düzenleyen, hukuki açıdan bir Meclis kararı olup Anayasa Mahkemesi denetimine tabi olan metindir.
Siyasi Parti GrubuTBMM'de faaliyet gösterebilmek ve Meclis komisyonlarında oranlı temsil hakkı elde edebilmek için en az 20 milletvekiline sahip olunması gereken yapıdır.
Tekçi (Monist) YürütmeYürütme yetkisinin ve görevlerinin tek bir organda, örneğin Amerikan başkanlık sisteminde halk tarafından seçilen devletteki tek başkanda toplandığı sistemdir.
İkici (Düalist) YürütmeYürütme yetkisinin bir devlet başkanı ile Bakanlar Kurulu arasında paylaşıldığı, parlamenter sistemlerin temel özelliklerinden biri olan yönetim biçimidir.
Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi16 Nisan 2017 anayasa değişikliği ile Türkiye'de parlamenter sistemin yerini alan, Bakanlar Kurulu'nun kaldırıldığı ve yürütme yetkisinin doğrudan halk tarafından seçilen Cumhurbaşkanında toplandığı sistemdir.
Yargı BağımsızlığıMahkemelerin ve hâkimlerin görevlerinde tamamen bağımsız olması, Anayasa, kanun ve hukuka göre vicdani kanaatleriyle hüküm vermesi, hiçbir organ veya kişinin emir ve talimat verememesi ilkesidir.
Hâkimler ve Savcılar Kurulu (HSK)Adli ve idari yargı hâkim ve savcılarını mesleğe kabul etme, atama, nakletme, disiplin cezası verme ve özlük işlemlerini yürütme görevine sahip 13 üyeli anayasal organdır.
Bireysel BaşvuruAnayasa'da güvence altına alınmış temel hak ve özgürlükleri kamu gücünün ihlali nedeniyle zedelenen bireylerin, olağan kanun yollarını tükettikten sonra Anayasa Mahkemesine başvurduğu istisnai ve ikincil bir hak arama yoludur.
İptal Davası (Soyut Norm Denetimi)Kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve TBMM İçtüzüğü'nün Anayasa'ya şekil veya esas bakımından aykırı olduğu gerekçesiyle doğrudan Anayasa Mahkemesinde açılabilen dava türüdür.
İtiraz Yolu (Somut Norm Denetimi)Bir davaya bakmakta olan mahkemenin, uygulanacak bir kanun hükmünü Anayasa'ya aykırı görmesi veya tarafların iddiasını ciddî bulması halinde, AYM'nin karar vermesini beklemek üzere davayı geri bırakması sürecidir.

Diğer Önemli Bilgiler

2014 Yılı Yargı Reformları ve Sulh Ceza Hâkimlikleri

Türk adli yargı sisteminde 2014 yılında önemli değişiklikler yapılarak sulh ceza mahkemeleri kaldırılmış, bunun yerine yürütülen soruşturmalarda hâkim kararlarını almak ve tedbirleri uygulamak amacıyla sulh ceza hâkimlikleri kurulmuştur.

Askeri Yargı Düzeninin Kaldırılması

2017 yılında Anayasa'da yapılan kapsamlı değişikliklerle Askeri Yargıtay, Askeri Yüksek İdare Mahkemesi ve askeri mahkemeler tamamen kaldırılmış, böylece sivil yargı dışındaki ayrı askeri yargı düzeni uygulamasına son verilmiştir.

Danıştay Kararıyla Emekli İkramiyesi Uygulaması

Anayasa Mahkemesinin 30 hizmet yılından sonraki süreler için emekli ikramiyesi ödenmesine engel kuralı iptal etmesi sonrasında, Danıştay 11. Dairesi oy birliğiyle 7 Ocak 2015'ten önce emekli olanların da 30 yıldan fazla çalışma süreleri için ikramiye alabileceğine hükmetmiştir.

Doğrudan İptal Davası Açma Yetkisi Olanlar

Anayasa'nın 150. maddesine göre Anayasa Mahkemesinde doğrudan doğruya iptal davası açma yetkisi sadece Cumhurbaşkanına, TBMM'de en fazla üyeye sahip iki siyasi parti grubuna ve üye tam sayısının en az beşte biri tutarındaki üyelere tanınmıştır.

Sayıştayın Hukuki Statüsü ve Denetim Yetkisi

Sayıştay, merkezi yönetim bütçesindeki kamu idareleri ile sosyal güvenlik kurumlarının bütün gelir, gider ve mallarını TBMM adına denetlemek ve sorumluların hesaplarını kesin hükme bağlamakla görevli anayasal bir denetim ve hesap mahkemesidir.

Sınavda Dikkat Et

  • Yasama sorumsuzluğunun sürekli (vekillik bittikten sonra da sürer), yasama dokunulmazlığının ise sadece vekillik süresince geçerli geçici bir koruma olduğunu unutmayın.
  • 2017 Anayasa değişikliği ile TBMM üye sayısının 550'den 600'e çıktığını ve seçilme yaşının 18'e indirildiğini sınavda karıştırmayın.
  • Cumhurbaşkanlığı hükümet sisteminde Bakanlar Kurulu'nun kaldırıldığını ve yürütme yetkisinin tek başına Cumhurbaşkanında toplandığını iyi kavrayın.
  • Anayasa Mahkemesine doğrudan iptal davası (soyut norm denetimi) açabilecek aktörlerin sınırlı olduğunu (Cumhurbaşkanı, en çok üyeye sahip iki parti grubu ve üye tamsayısının 1/5'i) unutmayın.
  • Hâkimler ve Savcılar Kurulu'nun (HSK) başkanının Adalet Bakanı olduğunu, üyelerinin tamamının bakan tarafından seçilmediğini (Meclis ve Cumhurbaşkanı tarafından paylaşıldığını) hatırlayın.
  • Adli yargının en yüksek mahkemesinin Yargıtay, idari yargının en yüksek mahkemesinin ise Danıştay olduğunu kesinlikle karıştırmayın.