Ünite 7: Kamu Yönetiminin Yapısı: Yerinden Yönetim Kuruluşları

Kamu Yönetiminin Yapısı: Yerinden Yönetim Kuruluşları - kaynak sayfa görseli

Kaynak: ders kitabı, sayfa 137

Vilayet Nizamnamesi (1864)

Türkiye'deki il özel idarelerinin temelini oluşturan tarihi düzenlemedir. Osmanlı İmparatorluğu döneminden Cumhuriyet'e miras kalan bu kurum, vilayetlerde yerel hizmetlerin yürütülmesinde milat kabul edilir.

5302 Sayılı İl Özel İdaresi Kanunu

22 Şubat 2005 tarihinde kabul edilerek yürürlüğe giren ve il özel idarelerini yerel yönetim reformları kapsamında yeniden tanımlayan temel kanundur. Kurumun görev, yetki ve organlarını modern idari esaslara göre düzenlemiştir.

6360 Sayılı Büyükşehir Kanunu

12 Kasım 2012 tarihinde kabul edilen bu kanunla büyükşehir belediye sınırları il mülki sınırlarına genişletilmiştir. Bu değişiklikle büyükşehir olan illerde il özel idareleri, belde belediyeleri ve köy tüzel kişilikleri kaldırılmıştır.

5393 Sayılı Belediye Kanunu

3 Temmuz 2005 tarihinde kabul edilen bu yasa, belediyelerin kuruluş, işleyiş, görev ve sorumluluklarını düzenleyen temel mevzuattır. Belde sakinlerinin mahalli müşterek ihtiyaçlarının karşılanmasını ve belediye organlarının yetkilerini belirler.

Anahtar Kavramlar

Yerinden YönetimKamu hizmetlerinin merkezi yönetim yerine, devlet tüzel kişiliğinden ayrı kamu tüzel kişileri tarafından yürütülmesidir. Örneğin, il özel idareleri ve belediyeler bu sistemin coğrafi alandaki temsilcileridir.

Yerel Yönetim (Mahalli İdare)Belirli bir coğrafi alanda yaşayan halkın ortak ve yerel nitelikteki gereksinimlerini karşılamak üzere kurulan, karar organları seçmenler tarafından seçilen kamu tüzel kişileridir. İl özel idaresi, belediye ve köy bu kapsamdadır.

İdari VesayetMerkezi yönetimin, idarenin bütünlüğünü ve kamu hizmetlerinde birliği sağlamak amacıyla yerel yönetimler ve hizmet yerinden yönetim kuruluşları üzerinde kanunla sahip olduğu denetim yetkisidir.

İl Özel İdaresiİl halkının mahalli müşterek nitelikteki ihtiyaçlarını karşılamak üzere kurulan, karar organı seçmenler tarafından seçilen, idari ve mali özerkliğe sahip bir yerel yönetim birimidir. Örneğin, 5302 sayılı Kanun'la düzenlenmiştir.

İl Genel Meclisiİl özel idaresinin karar organı olup, ildeki seçmenler tarafından ilçeler adına beş yıllığına seçilen üyelerden oluşur. Stratejik plan, bütçe ve imar planlarını onaylama yetkisine sahiptir.

Belediye YönetimiBelde sakinlerinin mahalli müşterek ihtiyaçlarını karşılamak üzere nüfusu 5000'i geçen yerlerde kurulan, karar organı seçmenler tarafından seçilen özerk kamu tüzel kişiliğidir.

Büyükşehir BelediyesiNüfusu 750.000'den fazla olan ve sınırları il mülki sınırı olan illerde, ilçe belediyeleri arasında koordinasyonu sağlayan ve geniş yetkilerle donatılmış yerel yönetim birimidir.

Köy YönetimiNüfusu iki binden aşağı olan yerleşim yerlerinde kurulan, köy derneği, ihtiyar meclisi ve muhtardan oluşan en küçük yerel yönetim birimidir.

Hizmet Yerinden Yönetim KuruluşuTeknik bilgi ve uzmanlık gerektiren kamu hizmetlerini ülke genelinde veya belirli bir alanda yürütmek üzere merkezi yönetim dışında kurulan kamu tüzel kişiliğine sahip uzmanlık örgütleridir. Örneğin, Karayolları Genel Müdürlüğü veya TRT.

Kamu Meslek KuruluşuBelli bir mesleğe mensup olanların müşterek ihtiyaçlarını karşılamak ve meslek disiplinini korumak amacıyla kanunla kurulan, organları yargı gözetiminde seçilen kamu tüzel kişileridir. Örneğin, Türkiye Barolar Birliği.

Düzenleyici ve Denetleyici KurumSerbest piyasa ekonomisinin işlerliğini sağlamak, haksız rekabeti önlemek ve sektörel denetim yapmak amacıyla kurulan idari ve mali özerkliğe sahip üst kurullardır. Örneğin, BDDK ve RTÜK.

Köy DerneğiKöy tüzel kişiliğinin genel karar organı olup, köyde yaşayan ve seçmen niteliğini haiz tüm kişilerden oluşur; muhtar ve ihtiyar meclisi üyelerini seçer.

İl EncümeniValinin başkanlığında toplanan; genel sekreter, il genel meclisinin ve valinin seçeceği üyelerden oluşan il özel idaresinin yürütme ve inceleme organıdır.

Diğer Önemli Bilgiler

İlk Büyükşehir Belediyeleri (1984)

Türkiye'de büyükşehir belediye sistemi ilk kez 1984 yılında İstanbul, Ankara ve İzmir illerinde hayata geçirilmiştir. Bu adım, büyük kentlerin karmaşık kentsel altyapı ve yönetim sorunlarını çözmek amacıyla atılmıştır.

442 Sayılı Köy Kanunu

18 Mart 1924 tarihli ve 442 sayılı bu kanun, nüfusu ikibinin altında olan yerleşim yerlerinde köy yönetiminin teşkilatlanmasını, zorunlu ve isteğe bağlı görevlerini ile organlarının yetkilerini düzenleyen temel metindir.

1982 Anayasası Madde 135

Kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarının anayasal dayanağını oluşturur. Odaların ve birliklerin kamu tüzel kişiliğine sahip olduğunu, organlarının yargı gözetiminde gizli oyla seçileceğini ayrıntılı şekilde hükme bağlar.

Yalova İl Genel Meclisi Örneği (2017)

Yalova İl Genel Meclisi'nin Haziran 2017 olağan toplantısında organize sanayi bölgesine kurucu ortak olunması, köy adı değişiklikleri ve güreş organizasyonlarına ödenek tahsisi gibi konular görüşülerek il özel idarelerinin çalışma alanına somut bir örnek teşkil etmiştir.

1980 Sonrası Neo-Liberal Politikalar ve Üst Kurullar

1980'li yıllardan itibaren dünyada ve Türkiye'de uygulanan neo-liberal politikalar, devlet tekellerinin kaldırılması ve serbest piyasa ekonomisine geçiş sürecini hızlandırmıştır. Bu durum, piyasayı denetlemek üzere RTÜK, BDDK ve EPDK gibi düzenleyici ve denetleyici kurumların doğmasına yol açmıştır.

Sınavda Dikkat Et

İl özel idaresinin başının vali olduğunu, valinin ise merkezi yönetim tarafından atandığını unutmayın; bu durum il özel idaresinin özerkliğini belediyelere göre daha kısıtlı hale getirmektedir.
Yerel yönetimlerin karar organlarının seçimle iş başına geldiğini, ancak merkezi yönetimin bunlar üzerinde vesayet yetkisine sahip olduğunu karıştırmayın.
Hizmet yerinden yönetim kuruluşlarının (hizmetsel kuruluşlar) merkezi yönetimin hiyerarşisi içinde yer almadığını, ancak idari vesayet denetimine tabi olduğunu mutlaka akılda tutun.
Kamu meslek kuruluşlarında (barolar, odalar vb.) üyeliğin gönüllü değil, mesleği icra edebilmek için zorunlu olduğunu unutmayın.
6360 sayılı Kanun ile büyükşehir olan illerde il özel idareleri, belde belediyeleri ve köylerin kaldırıldığını, köylerin mahalle statüsüne geçtiğini sınavda soru olarak gelebileceği için iyi kavrayın.
Köy ihtiyar meclisinin doğal üyelerinin köy öğretmeni ve köy imamı olduğunu, seçimle gelmediklerini mutlaka not edin.