Türk kamu yönetimi sisteminde merkezi yönetimin yanı sıra yerinden yönetim esasına göre örgütlenen kamu kuruluşları da bulunmaktadır. Yerinden yönetim, bazı kamu hizmetlerinin ve kamusal faaliyetlerin merkezi yönetim tarafından değil, devlet tüzel kişiliği dışında ayrı kamu tüzel kişileri tarafından yürütülmesini ifade eder. Bu sistemde temel amaç, hizmetlerin daha etkin, yerinde ve hızlı bir şekilde yürütülmesini sağlamaktır. Yerinden yönetim kuruluşları temel olarak iki gruba ayrılır: Yer yönünden (coğrafi) yerinden yönetim ve hizmet yönünden (fonksiyonel) yerinden yönetim. Yer yönünden yerinden yönetim, belirli bir coğrafi alanda yaşayan halkın ortak ve yerel nitelikteki gereksinimlerini karşılamaya yönelik hizmetlerin, devlet tüzel kişiliği dışında kendi kamu tüzel kişiliği olan kuruluşlar tarafından yürütülmesidir. Bu kuruluşlar "yerel yönetimler" veya "mahalli idareler" olarak adlandırılır. Hizmet yönünden yerinden yönetim ise bazı teknik bilgi ve uzmanlık gerektiren kamu hizmetlerinin, merkezi yönetim ve yerel yönetimler dışında kurulan kamu tüzel kişileri aracılığıyla yürütülmesidir. Bu ayrım, Türk idare teşkilatının iki temel sütununu oluşturur ve merkezi yönetimin üzerindeki iş yükünü hafifletirken demokratik katılımı da artırmayı hedefler. Yerel yönetim kuruluşları mahalli idareler olarak da bilinir ve 1982 Anayasası'nın 127. maddesinde ayrıntılı biçimde düzenlenmiştir. Anayasa'ya göre yerel yönetimler; il, belediye veya köy halkının mahalli müşterek ihtiyaçlarını karşılamak üzere, kuruluş esasları kanunla belirtilen ve karar organları seçmenler tarafından seçilerek oluşturulan kamu tüzel kişileridir. Bu birimlerin kuruluş ve görevleri yerinden yönetim ilkesine uygun olarak kanunla düzenlenir. Yerel yönetim seçimleri beş yılda bir yapılmaktadır. Seçilmiş organların organlık sıfatını kazanmalarına ilişkin itirazların çözümü ve bu sıfatı kaybetmeleri konusundaki denetim yargı yoluyla olur. Ancak görevleriyle ilgili bir suç sebebiyle hakkında soruşturma veya kovuşturma açılan yerel yönetim organları veya üyeleri, İçişleri Bakanlığı tarafından geçici bir tedbir olarak kesin hükme kadar görevden uzaklaştırılabilir. Merkezi yönetim, yerel yönetimler üzerinde idari vesayet yetkisine sahiptir. Bu yetki; yerel hizmetlerin idarenin bütünlüğü ilkesine uygun yürütülmesi, kamu görevlerinde birliğin sağlanması, toplum yararının korunması ve mahalli ihtiyaçların gereği gibi karşılanması amacıyla kanunda belirtilen esas ve usuller çerçevesinde kullanılır. Ayrıca yerel yönetimler, belirli kamu hizmetlerinin görülmesi amacıyla Cumhurbaşkanının izniyle kendi aralarında birlik kurabilir ve görevleriyle orantılı gelir kaynaklarına sahip kılınırlar. İl özel idaresi, Türkiye Cumhuriyeti'nin Osmanlı'dan miras aldığı kurumlardan biri olup temeli 1864 tarihli Vilayet Nizamnamesi'ne dayanır. 2005 yılında kabul edilen 5302 sayılı İl Özel İdaresi Kanunu ile yeniden düzenlenen bu kurum, il halkının mahalli müşterek nitelikteki ihtiyaçlarını karşılayan, karar organı seçmenler tarafından seçilen, idari ve mali özerkliğe sahip bir kamu tüzel kişisidir. Ancak 6360 sayılı Kanun ile büyükşehir belediyesi olan illerde il özel idareleri kaldırılmış, büyükşehir olmayan illerde ise faaliyetlerine devam etmektedir. İl özel idaresinin organları il genel meclisi, il encümeni ve validir. İl genel meclisi, ildeki seçmenler tarafından beş yıllığına seçilen üyelerden oluşan karar organıdır ve kendi içinden gizli oyla bir başkan seçer. İl encümeni valinin başkanlığında, genel sekreter, il genel meclisinin seçeceği üç üye ve valinin seçeceği iki birim amirinden oluşur. Vali ise hem merkezi yönetimin ildeki başı hem de il özel idaresinin başı ve temsilcisidir. İl özel idaresinin görev alanı ikiye ayrılır: İl sınırları içindeki genel hizmetler (gençlik, spor, sağlık, tarım, sanayi, ticaret, kültür, sanat, turizm, sosyal hizmetler, ilk ve orta öğretim kurumlarına arsa temini ve bina yapımı) ve belediye sınırları dışındaki hizmetler (imar, yol, su, kanalizasyon, katı atık, çevre, acil yardım, orman köylerinin desteklenmesi). Kurumun en üst memuru ise valinin teklifi ve İçişleri Bakanlığının onayıyla atanan genel sekreterdir. Belediyeler, yerel yönetimlerin en önemli türünü oluşturur ve belde sakinlerinin mahalli müşterek nitelikteki ihtiyaçlarını karşılamak üzere 5393 sayılı Belediye Kanunu'na dayanarak kurulurlar. Yeni yasaya göre bir yerleşim yerinde belediye kurulabilmesi için nüfusun 5.000 ve üzerinde olması gerekmektedir; il ve ilçe merkezlerinde ise nüfusa bakılmaksızın belediye kurulması zorunludur. Belediye kurulması Cumhurbaşkanı kararıyla gerçekleşir. Belediye yönetiminin organları belediye meclisi, belediye encümeni ve belediye başkanından oluşur. Belediye meclisi, belde seçmenleri tarafından beş yıllığına seçilen üyelerden oluşan genel karar organıdır. Meclise belediye başkanı başkanlık eder. Belediye encümeni, nüfusa ve belediye türüne göre 5 veya 7 kişiden oluşan, meclis üyeleri ve birim amirlerinden meydana gelen karar ve inceleme organıdır. Belediye başkanı, belediye yönetiminin başı ve tüzel kişiliğinin temsilcisidir; seçmenler tarafından beş yıllığına seçilir. Belediyeler imar, su, kanalizasyon, ulaşım, çevre, temizlik, zabıta, itfaiye, acil yardım, şehir içi trafik, mezarlıklar, park ve yeşil alanlar, kültür, sanat, turizm ve sosyal hizmetler yapmakla görevlidir. Ayrıca büyükşehirler ve nüfusu 100.000'in üzerindeki belediyeler kadınlar ve çocuklar için konukevleri açmak zorundadır. Türkiye'de büyükşehir belediyeleri ilk kez 1984 yılında İstanbul, Ankara ve İzmir'de kurulmuş, daha sonra 5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu ile kapsamlı biçimde yeniden düzenlenmiştir. Bir il belediyesinin büyükşehir belediyesine dönüştürülebilmesi için kanun gereği o ilin nüfusunun 750.000'den fazla olması ve sınırların il mülki sınırı olması gerekir. 6360 sayılı Kanun ile büyükşehir olan illerde il özel idareleri, belde belediyeleri ve köy tüzel kişilikleri kaldırılmış; köyler mahalle olarak, belde belediyeleri ise tek mahalle olarak ilçe belediyelerine katılmıştır. Büyükşehir belediyelerinin görevleri arasında nazım imar planı yapmak, coğrafi ve kent bilgi sistemlerini kurmak, ulaşım ana planını hazırlamak, toplu taşıma, su ve kanalizasyon hizmetleri yürütmek yer alır. Büyükşehir belediyesinin organları büyükşehir belediye meclisi, büyükşehir belediye encümeni ve büyükşehir belediye başkanından oluşur. Büyükşehir belediye meclisi, ilçe belediye meclis üyelerinin beşte biri ve ilçe belediye başkanlarından meydana gelir. Büyükşehir belediye başkanı ise tüm il sınırındaki seçmenler tarafından beş yıllığına seçilir ve ilçe belediyeleri arasında koordinasyonu sağlama görevi bulunur. Köyler, yerel yönetim kuruluşlarının üçüncüsü ve en küçüğüdür; 442 sayılı Köy Kanunu'na göre yönetilirler. Kanuna göre nüfusu iki binden aşağı olan yerleşim yerleri köy olarak tanımlanmıştır. Cami, mektep, otlak, yaylak, baltalık gibi orta malları bulunan ve toplu ya da dağınık evlerde oturan insanlar köyü oluşturur. Köy yönetiminin üç temel organı vardır: Köy derneği, köy ihtiyar meclisi ve muhtar. Köy derneği, köydeki seçmenlerin tamamından oluşan genel karar organıdır ve muhtar ile ihtiyar meclisi üyelerini seçer. Köy ihtiyar meclisi, köy tüzel kişiliğinin karar, yürütme ve denetleme organıdır; seçimle gelen üyelerin yanı sıra köy öğretmeni ve köy imamı gibi doğal üye statüsündeki kişilerden oluşur. Muhtar, köy derneği tarafından beş yıllığına seçilen, köy yönetiminin başı ve temsilcisidir. Muhtarın hem köyle ilgili özerk yerel görevleri hem de devlete ilişkin temsil görevleri (yasaları duyurmak, dirlik ve düzenliği sağlamak) bulunmaktadır. Köy gelirleri yetersiz olduğu için köylere ilişkin hizmetler genellikle il özel idareleri ve bakanlıkların taşra örgütlerince yürütülür. Hizmet yerinden yönetim kuruluşları (hizmetsel kuruluşlar veya kamu kurumları), teknik bilgi ve uzmanlık isteyen bazı kamu hizmetlerinin merkezi yönetim ve yerel yönetimler dışında örgütlenmesi ve tüzel kişiliğe kavuşturulmasıyla ortaya çıkar. Bu kuruluşlar merkezi yönetimin hiyerarşisi içinde yer almazlar ancak idari vesayet denetimine tabidirler. Hizmetsel kuruluşların temel ortak özellikleri şunlardır: Kanunla veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle kurulurlar, kamu tüzel kişiliğine ve özerkliğe sahiptirler, kendilerine özgü mal varlıkları ve bütçeleri bulunur, belirli görev ve yetkilerle donatılmış uzmanlık kuruluşlarıdır. Yerel yönetimlerden farklı olarak belirli bir coğrafi alanda mahalli hizmet sunmak yerine, belirli bir kamu hizmetini ülke genelinde yürütmekle görevlidirler. Bu kuruluşlar faaliyet alanlarına göre ulusal (TCDD, Karayolları Genel Müdürlüğü) ve yerel (İSKİ, EGO, İETT) kamu kurumları olarak ikiye ayrılır. Faaliyet konularına göre ise idari (klasik), iktisadi (KİT'ler), sosyal, bilimsel, teknik ve kültürel kamu kurumları (üniversiteler, TRT, Devlet Tiyatroları) şeklinde sınıflandırılırlar. Kamu meslek kuruluşları, hizmet yerinden yönetim kuruluşları arasında yer alan ve 1982 Anayasası'nın 135. maddesinde ayrıntılı biçimde düzenlenmiş olan yapılardır. Bu kuruluşlar; belli bir mesleğe mensup olanların müşterek ihtiyaçlarını karşılamak, mesleki faaliyetleri kolaylaştırmak, mesleğin genel menfaatlere uygun gelişmesini sağlamak ve meslek disiplini ile ahlakını korumak amacıyla kanunla kurulan kamu tüzel kişileridir. Türkiye'deki ticaret odaları, sanayi odaları, ticaret borsaları, tabip odaları, eczacı odaları, barolar, Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği (TOBB), Türkiye Barolar Birliği (TBB) ve TMMOB bu kapsamdadır. Bu kuruluşların organları kendi üyeleri tarafından yargı gözetiminde gizli oyla seçilir. Merkezi yönetimin bu organları doğrudan atama veya görevden alma yetkisi bulunmamaktadır. Kamu meslek kuruluşlarının en belirgin özelliklerinden biri üyeliğin zorunlu olmasıdır. İlgili meslekte faaliyet gösterebilmek için ilgili odaya veya birliğe kayıt olmak yasal bir zorunluluktur (örneğin avukatlık yapabilmek için baroya kayıt olunması gibi). Bu kuruluşların başlıca görevleri devlete karşı mesleği temsil etmek, sorunları çözmek ve mesleki iç disiplin ile etik kuralları uygulayarak gerektiğinde disiplin cezası vermektir. Düzenleyici ve denetleyici kurumlar (bağımsız idari otoriteler, üst kurullar), Türkiye kamu yönetimi sisteminde 1980'den sonra ortaya çıkmaya başlayan ve özellikle neo-liberal politikaların etkisiyle serbest piyasa ekonomisinin işlerliğini sağlamak amacıyla kurulan yapılardır. Devletin ekonomi üzerindeki doğrudan etkisinin azaldığı, özelleştirmelerin arttığı bu dönemde piyasa kurallarının tarafsız biçimde denetlenmesi amacıyla ihdas edilmişlerdir. Türkiye'deki başlıca düzenleyici ve denetleyici kurumlar şunlardır: Radyo ve Televizyon Üst Kurulu (RTÜK), Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu (BTK), Sermaye Piyasası Kurulu (SPK), Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu (BDDK), Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu (EPDK), Kamu İhale Kurumu, Rekabet Kurumu, Kamu Gözetimi Kurumu ve Kişisel Verileri Koruma Kurumu. Bu kurumların ortak özellikleri şunlardır: Kanunla kurulmuş olup idari ve mali özerkliğe sahiptirler; izin verme, kural koyma, izleme-denetleme, yaptırım uygulama ve anlaşmazlıkları çözme yetkileri vardır. Bütçeleri merkezi yönetim bütçesi içinde yer alsa da gelirleri büyük ölçüde ilgili sektörden karşılanır ve harcamalarını kendi gelirlerinden yaparlar. Örgütsel yapıları karar organı olarak 'kurul', yürütme organı olarak ise 'başkanlık' ve 'hizmet birimleri'nden oluşur; işlemlerinin hukuki denetimi idari yargı organlarınca yapılır.