Sesli Özet
Ana Sayfa » Anadolu Üniversitesi AÖF » Felsefe Lisans Programı » Yurttaşlık ve Çevre Bilgisi
← Ünite 6

Ünite 6: Kamu Yönetiminin Yapısı: Merkezi Yönetim — Sesli Özet

Dinleme Premium'a özel. Seslendirme metninin tamamı aşağıda ücretsiz okunabilir.
Metni oku

Türkiye Cumhuriyeti, tek yapılı (üniter) devlet yapısına sahip olduğu için kamu hizmetlerinin yürütülmesinde merkezî örgütlenme biçimine ağırlık verilmiştir. Ülkemizde temel kamu hizmetleri merkezî yönetim kuruluşları tarafından yürütülmektedir ve merkezî yönetime 'genel yönetim' de denilmektedir. Merkezden yönetim ilkesi; tüm yönetsel hizmet ve faaliyetlerin bir merkezde toplanması, yurttaşlara sunulacak kamu hizmetlerine ilişkin karar alma ve uygulama yetkisinin merkezde bulunması, merkezî yönetimin kendi hiyerarşisi içinde bir taşra örgütlenmesinin yer alması, kamu hizmetlerinin hem merkezde hem de taşrada merkez görevlileri tarafından yürütülmesi ve hizmetler için gerekli gelir ve giderlerin yine merkezde toplanması olmak üzere dört temel özelliğe dayanmaktadır. Türk kamu yönetiminin merkez örgütü; Cumhurbaşkanı, bakanlıklar ve merkezî yönetime önerilerde bulunmak, danışmanlık yapmak ya da denetimde bulunmak amacıyla kurulmuş olan yardımcı kuruluşlardan oluşmaktadır. Bu yapının tamamına 'başkent örgütü' de denilmektedir. Yürütme yetkisi ve görevini kullanan Cumhurbaşkanı aynı zamanda merkezî yönetimin merkez örgütünün en tepesinde yer almaktadır. Merkezî yönetim kuruluşları, bu başkent örgütünün yanı sıra il yönetimi, ilçe yönetimi ve bölge müdürlüklerinden oluşan geniş bir taşra örgütlenmesine de sahiptir. Merkezî yönetimin taşra örgütü, yerinden yönetim kuruluşları gibi ayrı bir kamu tüzel kişiliğine sahip olmayıp, merkezin hiyerarşisine bağlı birer uzantıdır. Türkiye, 10 Haziran 1949 tarihli ve 5442 sayılı İl İdaresi Kanunu gereğince coğrafi durum, ekonomik koşullar ve kamu hizmetlerinin gereklerine göre illere, iller de kendi içinde ilçelere ayrılmıştır. Taşra örgütlenmesinde mülki idare bölümlerinin yanı sıra birden fazla ili içine alan bölgesel kuruluşlar da (bölge müdürlükleri) yer alabilmektedir; ancak anayasal olarak bölge valiliği gibi yeni bir mülki idare kademesi oluşturulmamıştır. Yürütme yetkisi ve görevi Cumhurbaşkanına aittir. Devletin başı olan Cumhurbaşkanı, Türkiye Cumhuriyetini ve Türk milletinin birliğini temsil eder; Anayasanın uygulanmasını, devlet organlarının düzenli ve uyumlu çalışmasını gözetir. 2007 yılında Anayasa’da yapılan değişiklik ile Cumhurbaşkanının doğrudan halk tarafından seçilmesi öngörülmüştür. Cumhurbaşkanının görev süresi beş yıldır ve bir kimse en fazla iki defa Cumhurbaşkanı seçilebilir. Cumhurbaşkanı olabilmek için kırk yaşını doldurmuş olmak, yükseköğrenim yapmış olmak, milletvekili seçilme yeterliliğine sahip olmak ve Türk vatandaşı olmak şarttır. Cumhurbaşkanlığına aday gösterme yetkisi; siyasi parti gruplarına, en son yapılan genel seçimlerde toplam geçerli oyların tek başına veya birlikte en az yüzde beşini almış olan siyasi partilere ve en az yüz bin seçmene tanınmıştır. Seçimlerde geçerli oyların salt çoğunluğunu alma zorunluluğu vardır; ilk oylamada bu sağlanamazsa ikinci pazar günü en çok oy almış iki adayla ikinci oylama yapılır. 2017 anayasa değişikliği ile Cumhurbaşkanının partisinden ilişiğini kesme kuralı kaldırılarak serbestlik ilkesi getirilmiş ve partili Cumhurbaşkanı uygulamasının önü açılmıştır. Anayasa’nın 104. maddesinde Cumhurbaşkanının yasama, yürütme ve yargı alanındaki görev ve yetkileri ayrıntılı olarak düzenlenmiştir. Cumhurbaşkanı gerekli gördüğünde Meclis açılış konuşmasını yapar, iç ve dış siyaset hakkında mesaj verir, kanunları yayımlar veya tekrar görüşülmek üzere Meclise geri gönderir, Anayasa Mahkemesinde iptal davası açabilir, Cumhurbaşkanı yardımcıları ile bakanları ve üst kademe kamu yöneticilerini atar, milletlerarası antlaşmaları onaylar, millî güvenlik politikalarını belirler, Türk Silahlı Kuvvetlerinin Başkomutanlığını temsil eder ve sürekli hastalık, sakatlık ve kocama sebebiyle cezaları hafifletebilir veya kaldırabilir. Cumhurbaşkanı, yürütme yetkisine ilişkin konularda Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarabilir. Ancak Anayasa’nın ikinci kısmının birinci ve ikinci bölümlerinde yer alan temel haklar, kişi hakları ve ödevleriyle dördüncü bölümde yer alan siyasi haklar ve ödevler Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenemez. Ayrıca Anayasada yalnız kanunla düzenlenmesi öngörülen konularda ve kanunda açıkça düzenlenen konularda kararname çıkarılamaz. Kararname ile kanunlarda farklı hükümler bulunması halinde kanun hükümleri uygulanır; TBMM’nin aynı konuda kanun çıkarması durumunda ise Cumhurbaşkanlığı kararnamesi hükümsüz hale gelir. 16 Nisan 2017 halkoylamasıyla kabul edilen anayasa değişikliği ile parlamenter sistemden Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemine geçilmiş, Başbakanlık ve Bakanlar Kurulu kaldırılarak yürütme yetkisi tek organda yani Cumhurbaşkanında toplanmıştır. Bu yeni sistemde Cumhurbaşkanı doğrudan halk tarafından seçildiği için siyasi sorumluluğu da halka karşıdır; bu sorumluluğun en temel yaptırım aracı ise seçimlerdir. TBMM, üye tamsayısının beşte üç çoğunluğuyla kendi seçimlerini de yenilemek kaydıyla Cumhurbaşkanının görevine son verme imkânına sahiptir. Cumhurbaşkanının cezai sorumluluğu 2017 değişiklikleriyle genişletilmiştir. Bir suç işlediği iddiasıyla TBMM üye tamsayısının salt çoğunluğunun (301) vereceği önergeyle soruşturma açılması istenebilir. Meclis, beşte üçün (360) gizli oyuyla soruşturma açılmasına karar verebilir. Kurulacak 15 kişilik komisyon raporunun ardından Genel Kurulda üye tamsayısının üçte ikisinin (400) gizli oyuyla Yüce Divana sevk kararı alınabilir. Yüce Divanda seçilmeye engel bir suçtan mahkûm edilen Cumhurbaşkanının görevi sona erer. Cumhurbaşkanlığı hükümet sisteminde yürütme işlevini yerine getirmek üzere güçlü bir teşkilat oluşturulmuştur. Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreterliği kaldırılarak yerine en yüksek devlet memuru olan Cumhurbaşkanlığı İdari İşler Başkanlığı kurulmuştur. Ayrıca Cumhurbaşkanlığı bünyesinde politika kurulları (Bilim, Eğitim, Ekonomi, Güvenlik, Hukuk, Kültür, Sağlık, Sosyal, Yerel Yönetim), dört adet ofis (Dijital Dönüşüm, Finans, İnsan Kaynakları, Yatırım) ve Devlet Arşivleri Başkanlığı, Devlet Denetleme Kurulu, Diyanet İşleri Başkanlığı, MİT, Savunma Sanayi Başkanlığı gibi bağlı kurum ve kuruluşlar yer almaktadır. Ülkemizde devletin üstlendiği temel kamu hizmetleri bakanlık örgütlenmesiyle yürütülmektedir. Bakanlıklar devlet tüzel kişiliğinde belli bir hizmet görmek amacıyla oluşturulmuştur. Her bakanlığın başında bir bakan bulunur ve bakan, bakanlık merkez, taşra, yurt dışı teşkilatı ile bağlı ve ilgili kuruluşların faaliyetlerinden sorumludur. Bakanlık merkez örgütünde bakan yardımcılıkları, ana hizmet birimleri, danışma ve denetim birimleri (Teftiş Kurulu Başkanlığı, Hukuk Müşavirliği) ile yardımcı birimler yer alır. Ayrıca bakanlıkların yapısında tüzel kişiliği olan veya olmayan bağlı ve ilgili kuruluşlar bulunmaktadır. Merkezî yönetimin başkent örgütünde Cumhurbaşkanına ve bakanlıklara görüş bildirme ve önerilerde bulunmak amacıyla kurulan merkezdeki yardımcı kuruluşlar yer alır. Bu kuruluşların tüzel kişilikleri yoktur, hiyerarşi dışındadırlar, kurul hâlinde çalışırlar ve uzmanlaşmışlardır. Bunlara örnek olarak Millî Güvenlik Kurulu (MGK), Danıştay, Sayıştay, Yüksek Askerî Şura verilebilir. Özellikle MGK, sivil ve askerî otoriteleri bir araya getiren, millî güvenlik siyaseti konusunda Cumhurbaşkanına tavsiye kararları bildiren anayasal bir kuruldur. Merkezî yönetimin taşra örgütü, yerinden yönetim kuruluşları gibi ayrı bir kamu tüzel kişiliğine sahip olmayıp, merkezi örgüte hiyerarşik olarak bağlıdır ve iller, ilçeler ile bölgesel kuruluşlardan oluşur. İllerin idaresi Anayasa'nın 126. maddesine göre yetki genişliği esasına dayanır. Yetki genişliği, katı merkeziyetçiliğin sakıncalarını gidermek ve hizmetlerin taşrada gecikmeden yürütülmesini sağlamak amacıyla merkezî yönetimin karar alma ve yürütmeye ilişkin bazı yetkilerini taşra yöneticilerine devretmesidir. İl yönetiminin organları Vali, İl Müdürleri (İl İdare Şube Başkanları) ve İl İdare Kuruludur. Vali, il genel yönetiminin başı olup ilde Cumhurbaşkanının temsilcisi ve idari yürütme vasıtasıdır. Kanunların uygulanmasını sağlamak, genel emirler çıkarmak, teftiş etmek ve kamu düzenini korumakla görevlidir; adalet ve askerî kuruluşlar valinin yönetimi dışındadır. İl müdürleri (defterdar, millî eğitim müdürü, sağlık müdürü vb.) ilde bakanlıkların il örgütlerini yönetir ve valiye karşı sorumludurlar. İl İdare Kurulu ise valinin başkanlığında hukuk işleri müdürü, defterdar ve ilgili müdürlerden oluşan ve valiye yardımcı olan bir kuruldur. Mülki idare bölümlerinden ikincisi olan ilçe yönetiminin başında kaymakam bulunur. Kaymakam, Cumhurbaşkanı onayı ile atanır ve ilçedeki merkezî yönetim kuruluşlarının hiyerarşik amiridir. İlçede yasaların uygulanmasından ve kamu düzeninden sorumludur; ancak valilikten farklı olarak genel emir çıkarma yetkisi yoktur ve yetki genişliğinden yararlanamaz. İlçe yönetiminde ayrıca ilçe müdürleri ve kaymakam başkanlığında toplanan İlçe İdare Kurulu yer almaktadır. Uzun yıllar taşranın son halkası olan bucaklar ise 2014 yılında tüm illerde kaldırılmıştır.