Ünite 1: Toplum, Bilim ve Yöntem — Önemli Kavramlar

İnsan toplumlarının, grupların, toplumsal etkileşimin ve toplumsal kurumların yapı ile değişim süreçlerini inceleyen bilim dalıdır. Örneğin, modernleşme süreçlerinin aile yapısı üzerindeki etkilerini sistematik olarak inceler.

C. Wright Mills tarafından geliştirilen; bireysel deneyimler ile toplumsal kurumlar ve tarihteki yerimiz arasında ilişki kurma yeteneğidir. Örneğin, tek bir kişinin işsiz kalmasını kişisel bir sorun, kitlesel işsizliği ise toplumsal bir sorun olarak görmemizi sağlar.

Hayatımızdaki günlük işleri yürütmek için yararlandığımız, sistematik olmayan, zengin ama dağınık ve bağlantıları belirsiz olan ham bilgidir. Örneğin, geleneksel deneyimlerle ev halkının sağlık sorunlarına yaklaşması sağduyusal bilgidir.

Belirli bir kültürü, ortak toplumsal kurumları paylaşan ve aralarında düzenli, karşılıklı ilişkiler bulunan insanlar topluluğudur. Örneğin, Türkiye Cumhuriyeti sınırları içinde yaşayan insanların oluşturduğu yapı bir toplumdur.

Diğer insanların geçmişte meydana gelmiş, şu anda gelen veya gelecekte meydana gelmesi muhtemel davranışlarına yönelik olan hareketlerdir. Örneğin, iki bisikletlinin çarpışmamak için yönlerini değiştirmesi toplumsal davranıştır.

Toplumu oluşturan temel gruplardan ve toplumsal kurumlardan meydana gelen kalıcı, sürekli ve örgütlü ilişkiler ağıdır. Örneğin, bir toplumdaki aile, eğitim ve ekonomi kurumlarının birbirine bağlı düzeni toplumsal yapıyı oluşturur.

Toplumun yapısı ve temel değerlerinin korunması bakımından zorunlu sayılan, nispeten sürekli kurallar ve davranış kalıpları topluluğudur. Örneğin, eğitim kurumu veya din kurumu birer toplumsal kurumdur.

Sosyal uygulamaların ve ilişkilerin kurum hâline gelmeye yetecek kadar düzenli ve sürekli hâle gelmesi sürecidir. Örneğin, çevre bilincinin zamanla resmi yasalar ve kurumsal yapılarla güvence altına alınması kurumsallaşmadır.

Bireyin dışında bulunan, zorlama gücü sayesinde kendini kabul ettiren, kolektif biçimde geliştirilmiş düşünme ve hareket biçimleridir. Örneğin, toplumda servetin eşitsiz bir şekilde dağılması bir toplumsal olgudur.

Üyelerinin birbirlerinin davranışlarını dikkate alarak karşılıklı etkileşim içinde olduğu, ortak amaç ve beklentileri paylaştığı insan topluluğudur. Örneğin, bir sınıftaki öğrenciler veya bir iş yerindeki mesai arkadaşlarım gruptur.

Bireylerin kendi kimliklerine, özelliklerine ve varlıklarına ilişkin algı ve düşüncelerinin bütünüdür. Örneğin, çocuğun çevresindekilerin kendisine yaklaşımına bakarak kendi kimlik algısını geliştirmesi benliktir.

Diğer insanların bireylerin toplum içindeki yerine verdikleri addır ve doğuştan gelen (edinilmiş) ya da sonradan çabayla elde edilen (kazanılmış) olarak ikiye ayrılır. Örneğin, kadın olmak edinilmiş statü, doktor olmak kazanılmış statüdür.

Belirli statülere atfedilen ve toplum tarafından bireylerden beklenilen davranış kalıplarıdır. Örneğin, öğretmen statüsüne sahip bir bireyin ders anlatması ve öğrencilere rehberlik etmesi bir roldür.

Bireyin sahip olduğu rollerden bir ya da birkaçının diğer rollerle uyuşmaması durumunda yaşadığı gerilimdir. Örneğin, polis olan bir babanın operasyonda suçlular arasında kendi çocuğunu bulması rol çatışması yaratır.

Toplum ya da sosyal bir grup tarafından önemli görülen, davranışlarımızı yargılarken başvurduğumuz ideal inanç ve standartlardır. Örneğin, Türk toplumunda misafirperverlik önemli bir toplumsal değerdir.

Belirli durumlarda insanların nasıl davranmaları gerektiği konusunda ödül ve cezalarla güvence altına alınmış yaptırımı olan kurallardır. Örneğin, kamu alanlarında kıyafet giyme zorunluluğu bir normdur.

Toplum üyelerinin normlara uymasını sağlamak için kullanılan, kurala aykırı davranış hâlinde öngörülen olumlu ya da olumsuz sonuçlardır. Örneğin, kırmızı ışıkta geçen bir sürücüye para cezası kesilmesi olumsuz yaptırımdır.

Bireylerin üyesi oldukları toplumun kültürünü, değerlerini ve rollerini öğrendikleri etkileşim sürecidir. Örneğin, bir çocuğun aile içinde büyüklere saygı göstermeyi öğrenmesi toplumsallaşmadır.

Gözlemlenebilir bir olgunun nedenlerini açıklamaya yöneltilmiş, birbiriyle ilişkili kavramlar ve önermeler sistemidir. Örneğin, Karl Marx'ın toplumsal sınıflar arasındaki çatışmayı açıklayan teorisi.

Araştırmada incelenen değişkenler arasında olduğunu varsaydığımız, ampirik olarak sınanabilir ya da yanlışlanabilir önermedir. Örneğin, 'Eğitim düzeyi arttıkça gelir düzeyi de artar' bir hipotezdir.

Nedensel ilişkilerde etki eden, değişimin sebebi olan değişkendir. Örneğin, 'çalışma saati' başarısızlık üzerindeki bağımsız değişkendir.

Bağımsız değişkenin etkisine bağlı olarak değişen, sonuç durumundaki değişkendir. Örneğin, bağımsız değişken olan ders çalışmama süresine bağlı olarak düşen 'sınav notu' bağımlı değişkendir.

Bir ölçümün tekrar tekrar yapılması sonucunda yine aynı sonuçların elde edilmesini, yani ölçümün kendi içinde tutarlı olmasını ifade eder. Örneğin, tartının her çıkışta aynı kiloyu göstermesi güvenirliktir.

Ölçüm aracının ölçülmek istenen şeyi hatasız ve doğrudan ölçebilme derecesidir. Örneğin, bir baskülün uzunluğu ölçmek için geçerli bir araç olmaması gibi.

Nicel ve nitel araştırma yöntemlerinin birbirinin zayıf yönlerini kapatmak üzere bir arada, iş birliği içinde kullanılabileceğini savunan görüştür. Örneğin, anket bulgularının derinlemesine görüşmelerle desteklenmesi.