Ana Sayfa » Anadolu Üniversitesi AÖF » Türk Dili ve Edebiyatı Lisans Programı » 16-19. Yüzyıllar Türk Dili

Ünite 3: İmla, Fonoloji ve Morfonoloji — Kavram Eşleştirme

Tur 1 / 30 / 5 eşleşti

Önce bir kavram seç, sonra karşılığı olan tanıma dokun.

Kavramlar

Tanımlar

Yukarıdan bir kavram seç.

Dil Uyumu — Kelime kök ve gövdelerindeki ünlülerin kalınlık veya incelik bakımından uyumlu olması durumudur. Klasik Osmanlı Türkçesinde genel olarak varlığını korusa de alınma kelimelerde imla gelenekleri nedeniyle gizlenebilmiştir; ancak ekler ve çevriyazılı metinler vasıtasıyla tespit edilebilir.

Dudak Uyumu — Kelime içerisindeki ünlülerin düzlük-yuvarlaklık bakımından birbirine uyum sağlamasıdır (küçük ünlü uyumu). Klasik Osmanlı Türkçesi döneminin başlarında kelime tabanlarında ve eklerde bulunmazken, XVII. yüzyıldan itibaren gelişmeye başlamış ve XVIII. yüzyılda büyük oranda tamamlanmıştır.

Morfonoloji (Biçimbilgisel Sesbilim) — Ekleri oluşturan ünlü ve ünsüzlerin, eklendikleri kelime tabanının fonetik özelliklerine (önlük-artlık, düzlük-yuvarlaklık) göre gösterdiği ses değişikliklerini inceleyen dilbilim dalıdır. Metinlerde Arap harflerinin yetersizliği yüzünden en net çevriyazılı eserlerden takip edilir.

Gramerleşme (Dilbilgiselleşme) — Bir dilin doğal gelişim sürecinde bağımsız bir sözcük birimin ek veya dilbilgisel bir biçimbirime dönüşmesi sürecidir. Örneğin, şimdiki zaman eki olan '-yor' ekinin 'yoru-' fiilinden evrilmesi bu sürece örnek gösterilebilir.

Ünsüz Benzeşmesi (Ünsüz Uyumu) — Tonsuz bir ünsüzle (ç, f, h, k, p, s, ş, t) biten kelime tabanlarına tonlu ünsüzle başlayan bir ek geldiğinde, ekin başındaki tonlu ünsüzün tonsuzlaşması olayıdır. Arap harfli imlada tonlu harflerin (ج, د vb.) yazılması bu uyumu genellikle gizler.

Tekleşme — Yabancı dillerden alınan kelime köklerinde bulunan aynı cinsten yan yana iki ünsüzün (çift ünsüz) Türkçenin ses yapısına uyum sağlayarak tek bir ünsüze düşmesi olayıdır. Örneğin 'sırr' kelimesinin 'sır' şekline dönüşmesi.

Ünlü Türemesi — Türkçe veya yabancı kökenli kelimelerde ses yapısını kolaylaştırmak amacıyla ses eklenmesidir. Özellikle yabancı kelimelerin başında bulunan çift ünsüzleri gidermek için kelime başına dar bir ünlü getirilmesi (Urum < Rum) ön seste ünlü türemesidir.

Daralma — Türkçede /g/, /ğ/, /y/ ünsüzlerinin etkisiyle bazı kelimelerin ilk hecesindeki geniş yuvarlak ünlülerde meydana gelen daralma olaydır. Örneğin 'teftik > tiftik' veya 'cendere > cendere' süreçlerinde görülür.

Düzleşme — Diş-dudak sesi olan /f/ ünsüzünün ön seste ve art ünlülü kelimelerde yuvarlak ünlüler üzerinde yaptığı düzleştirme etkisi veya genel ses olaylarıdır. Örneğin 'funduk > fındık' ve 'furun > fırın'.

Yuvarlaklaşma — Dudak ünsüzlerinin çevresindeki düz ünlüleri yuvarlaklaştırması olay olup daha çok alınma kelimelerde görülür. Örneğin 'hvâce > hoca' veya 'bınar > bunar' kelimelerinde düz ünlünün yuvarlak ünlüye dönüşmesidir.

İşlek Ek — Bir dilde canlılığını koruyan ve o dönemde yeni kelimeler veya biçimler türetmek için sıklıkla kullanılan eklerdir. Örneğin XVI-XIX. yüzyıllarda ve günümüzde '+lIk' eki en işlek yapım eklerinden biridir.

Ölü Ek — Tarihsel süreçte işlevini tamamen yitirmiş, günümüzde veya ilgili dönemde yeni kelime türetme yeteneğini kaybetmiş eklerdir. Örneğin metinde belirtilen '-IcAk' eki bu duruma örnektir.

Tonlulaşma — Tonsuz ünsüzlerin (k, p, t, s vb.) kelime içinde veya geçişlerde tonlu karşılıklarına (g, b, d, z vb.) dönüşmesi ses değişmesidir. Örneğin 'pâdşâh > badşah' veya 'kâfir > gavur' örneklerinde görülür.

Çevriyazılı Metin (Transkripsiyon Metni) — Arap harfli eserlerin Latin, Kiril veya diğer alfabelerle harf harf veya ses birimleri dikkate alınarak bugünkü bilimsel imla sistemine aktarılmış şeklidir. Osmanlı Türkçesindeki gizli ses olaylarını ve uyumları tespit etmede hayati önem taşır.