Ana Sayfa » Anadolu Üniversitesi AÖF » Türk Dili ve Edebiyatı Lisans Programı » 16. Yüzyıl Türk Edebiyatı

Ünite 6: 16. Yüzyıl Mesnevileri-1 — Kavram Eşleştirme

Tur 1 / 40 / 5 eşleşti

Önce bir kavram seç, sonra karşılığı olan tanıma dokun.

Kavramlar

Tanımlar

Yukarıdan bir kavram seç.

Hamse — Bir şairin yazdığı beş mesneviden oluşan eserler bütünüdür. XVI. yüzyılda hamse sahibi şairler arasında Taşlıcalı Yahya, Lamiî Çelebi, Ahmed-i Rıdvan ve Gelibolulu Mustafa Âlî yer alır.

Alegorik Mesnevi — Olayların, kişilerin ve mekânların görünürdeki anlamlarının dışında soyut, tasavvufi veya felsefi birer simgeyi karşıladığı eserlerdir. Örnek olarak Kara Fazlî'nin Gül ü Bülbül mesnevisi gösterilebilir.

Mahzenü’l-Esrar — Genceli Nizâmî'nin kaleme aldığı, dinî, ahlakî ve tasavvufi hikâyelerin yer aldığı mesnevi geleneğidir. Türk edebiyatında Ahmed-i Rıdvan bu türe ilk Türkçe nazireyi yazmıştır.

Şem ü Pervane — Mum (şem) ile kelebeğin (pervane) hikâyesi üzerinden insanın Tanrı aşkıyla maddi varlığından vazgeçip yokluğa erişmesini simgeleyen tasavvufi mesnevi türüdür. En ünlüsü Zatî tarafindan yazılmıştır.

Gûy u Çevgân — Top (gûy) ile polo sopası (çevgân) arasındaki ilişkiyi ele alan alegorik mesnevidir. Gûy sevgiliyi, çevgân ise sevgilinin eziyet ettiği ama vazgeçmeyen âşığı simgeler.

Dibace — Klasik edebiyatta kitapların başında yer alan, eserin yazılış amacını ve içeriğini tanıtan önsözdür. Fuzulî'nin Leyla vü Mecnun mesnevisinin başında bir dibace bulunmaktadır.

Sergüzeşt — Kişilerin başından geçen maceralı ve genellikle hüzünlü olayları anlatan edebî metin veya mesnevi türüdür. XVI. yüzyıl mesnevi tasnifinde önemli bir yer tutar.

Şehrengiz — Bir şehrin güzellerini, mühim mekanlarını ve o şehrin estetik görünümünü tasvir eden manzum eser türüdür. XVI. yüzyıl mesnevi geleneğinde yerli ve realist unsurlar barındırır.

Sâkînâme — İçki meclislerini, sakiyi, şarabı ve tasavvufi ilahî aşkı işleyen mesnevi türüdür. Genellikle aruzun belirli kalıplarıyla yazılır ve musiki terimlerine yer verilir.

Ravza — Kelime anlamı olarak bahçe demektir. Dinî-tasavvufi mesnevilerde (örneğin Azerî'nin Nakş-ı Hayal'inde) konuların işlendiği ana bölümleri veya bölümleri ifade etmek için kullanılır.

Ikd — Gerdanlık anlamına gelir. Cinanî'nin Cilâu'l-Kulub adlı eserinde ravzaların yerini tutan yirmi bölümü belirtmek için kullanılan terimdir.

Pendname — Doğrudan öğüt vermeyi amaçlayan, dinî ve ahlakî temeller üzerine kurulan didaktik mesnevi türüdür. XVI. yüzyılda Güvâhî ve Edirneli Nazmî pendnameleriyle tanınmıştır.

Maktel — Özellikle Hz. Hüseyin'in Kerbela'da şehit edilişini ve bu olay etrafındaki hüzünlü tarihî gelişmeleri anlatan mesnevi veya maktel türündeki eserlerdir.

Mevlid — Hz. Muhammed'in doğumunu, mucizelerini, hayatını ve ahlakını öven manzum eserlerdir. Lamiî Çelebi ve Şemsettin Sivasî XVI. yüzyılda mevlid yazan şairler arasındadır.

Hilye — Hz. Muhammed'in dış görünüşünü, fiziki özelliklerini, beden yapısını ve karakterini ayrıntılı bir şekilde anlatan manzum veya mensur eser türüdür.

Mektup Motifi — Aşk mesnevilerinde ayrılık çeken âşıkların haberleşmesini, duygularını dile getirmesini ve olay örgüsünün ilerlemesini sağlayan klasik unsurdur (Örn: Yusuf ile Züleyha veya Ferhad ile Şirin).

Rüya Motifi — Mesnevi kahramanlarının uykuda sevgilisini veya geleceklerini görerek âşık olmalarını tetikleyen, olay örgüsünü başlatan yaygın masalsı unsurdur (Örn: Cemşid'in Hurşid'i rüyada görmesi).

İfrit / Dev / Ejderha — Aşk mesnevilerinde âşıkların sevgililerine ulaşmak için aşmaları gereken zorlu yollarda karşılaştıkları, kahramanların gücünü ve aşkının büyüklüğünü kanıtlayan olağanüstü masalsı yaratıklardır.