Ana Sayfa » Anadolu Üniversitesi AÖF » Türk Dili ve Edebiyatı Lisans Programı » Eleştiri Kuramları

Ünite 3: İzlekçi Eleştiri — Kavram Eşleştirme

Tur 1 / 30 / 5 eşleşti

Önce bir kavram seç, sonra karşılığı olan tanıma dokun.

Kavramlar

Tanımlar

Yukarıdan bir kavram seç.

İzlek (Tema) — Bir edebî eserde işlenen konunun anlamca ortaya koyduğu ana yönelimdir. Konudan farklı olarak yapıtın içinde yeniden yaratılır; örneğin Ahmed Arif'in şiirinde 'hapishane' konu iken, 'esaret', 'yalnızlık' ve 'hasret' izlekleridir.

Fenomenoloji (Görüngübilim) — Duyularla algılanabilen her şeyi veya yalnızca düşünülen içeriklere karşıt olarak doğrudan görülen, yaşanmış olan içerikleri inceleyen felsefi yaklaşımdır. İzlekçi eleştiri, biçimciliğin aksine bu akımdan yararlanır.

Yananlam (Connotation) — Düzanlam karşıtı olan, bir sözcüğün belli bir toplulukta yaygın olarak çağrıştırdığı anlam veya anlamlardır. Örneğin 'sauna' sözcüğünün düzanlamı buhar banyosu iken, bazı kültürlerde refah yananlamı taşıyabilir.

Örtük Anlam (İmplicite) — Belirtik olmayan, bir şey söylerken başka bir şeyi kastetme durumudur. İzlekler çoğunlukla metnin yüzeyinde değil, bu örtük anlamlar ağı içinde derin yapıda yer alır.

Ulam — Kategori anlamına gelir. İzlekçi eleştiride anlamlerin ve kavramların sınıflandırıldığı kategorileri ifade etmek için kullanılır.

Töz — Temelde olan, kurucu öz anlamına gelen Fransızca 'substance' sözcüğünün karşılığıdır. Dünyanın tözleri izlekçi eleştiride iyicil ve kötücül durumlara ayrılır.

Eğretileme (İstiare / Métaphore) — Bir sözcüğün alışılmış anlamı dışında kalan başka bir anlamda kullanılmasıdır. Özgün bir imge yaratmada anlamsal ve sözdizimsel sapmalarla birlikte en yaygın kullanılan yoldur.

Yerdeşlik — Anlam ulamlarının yinelenmesi anlamına gelir. Bir yapıtta anlam yinelendiğinde yerdeşlik söz konusu olur ve yerdeşlikler birleşerek izlekleri oluşturur.

Motif — Her yazarda her izleğin her zaman aynı sözcükle yinelenmesi durumudur. Biçim yinelendiğinde motif, anlam yinelendiğinde ise yerdeşlik ortaya çıkar.

Yaratıcı İmgelem — İnsanın daha önce hiç görmediği, hatta gerçek dışı varlık ya da nesnelerden yeni bir görüntü ve imge oluşturabilme yetisidir. Şairler ve yazarlar bu yetiyi sözle gerçekleştirirler.

İç Eleştiri (Yeni Eleştiri) — Yapıtı ruhbilim ve toplumbilim gibi edebiyat dışı alanlarla açıklayan dış eleştiriye tepki olarak, yapıtı kendi içindeki öğelerle açıklamaya çalışan izlekçilik, yapısalcılık ve göstergebilimsel eleştirilerin ortak adıdır.

Anlambirimcik — En küçük anlam birimi demektir. Örneğin Yahya Kemal'in şiirindeki 'tepe' sözcüğünde yer alan yükseklik anlambirimciği, 'taht' ve 'aziz' sözcüklerine gönderme yapar.

Esenlikli / Esenliksiz Kavramlar — Dünyadaki olgu ve kavramların sağlık, başarı gibi iyicil (esenlikli) veya hastalık, karanlık gibi kötücül (esenliksiz) olarak iki büyük ulama ayrılmasıdır. Örneğin Ahmed Arif'in şiirindeki esaret ve zindan esenliksiz kavramlardır.

Yaratıcı Özne (Yaratıcı Bilinç) — İzlekçi eleştiride yazarın gerçek yaşam öyküsü yerine kullanılan, yapıtı ortaya çıkaran ve metnin derin yapısındaki yolculuğa işaret eden bilinç durumunu ifade eden terimdir.