İnfografik
← Ünite 3
Eleştiri Kuramları

Ünite 3: İzlekçi Eleştiri

Gaston Bachelard'ın Dört Element Çalışmaları
Fransız felsefeci ve izlekçi eleştirmen Gaston Bachelard, Aristo'nun dört temel elementi olan toprak, su, hava ve ateş üzerine yoğunlaşarak 'Ateşin Psikanalizi' (1937), 'Su ve Düşler' (1940), 'Hava ve Hayaller' (1942) ve 'Toprak ve İradenin Düşlemleri' (1947) adlı çığır açıcı yapıtları kaleme almıştır.
Georges Poulet'nin Dört Ciltlik Zaman İncelemesi
Cenevre Okulu'ndan Belçikalı eleştirmen Georges Poulet, Molière, Proust, Flaubert ve Baudelaire gibi yazar ve şairlerin yapıtlarındaki zamansallık ve edebi bilinç üzerine eğilerek 'İnsan Zamanı Üzerine İncelemeler' başlığıyla dört ciltlik dev eserini 1949-1968 yılları arasında yayımlamıştır.
Ahmed Arif'in 'Hasretinden Prangalar Eskittim' Şiiri
1927-1991 yılları arasında yaşayan şair Ahmed Arif'in aynı adlı şiiri, izlekçi eleştiride dilsel çözümleme yöntemiyle incelenmiş; şiirdeki 93 sözcükten 23'ünün esenliksiz değer taşıdığı, zindan, pranga ve zemheri gibi kavramların uzun ve haksız esaret izleğini oluşturduğu saptanmıştır.
Yahya Kemal Beyatli'nin 'Bir Başka Tepeden' Şiiri
1884-1958 yılları arasında yaşayan Yahya Kemal Beyatlı'nın İstanbul'a övgü niteliğindeki iki dörtlükten oluşan bu şiiri, 'aziz', 'efsun', 'taht' ve 'revnak' gibi esenlikli sözcükler aracılığıyla kentin masalsı, yüce ve değerli bir uzam olarak betimlenmesine örnek oluşturur.

Anahtar Kavramlar

İzlek (Tema)Bir edebî eserde işlenen konunun anlamca ortaya koyduğu ana yönelimdir. Konudan farklı olarak yapıtın içinde yeniden yaratılır; örneğin Ahmed Arif'in şiirinde 'hapishane' konu iken, 'esaret', 'yalnızlık' ve 'hasret' izlekleridir.
Fenomenoloji (Görüngübilim)Duyularla algılanabilen her şeyi veya yalnızca düşünülen içeriklere karşıt olarak doğrudan görülen, yaşanmış olan içerikleri inceleyen felsefi yaklaşımdır. İzlekçi eleştiri, biçimciliğin aksine bu akımdan yararlanır.
Yananlam (Connotation)Düzanlam karşıtı olan, bir sözcüğün belli bir toplulukta yaygın olarak çağrıştırdığı anlam veya anlamlardır. Örneğin 'sauna' sözcüğünün düzanlamı buhar banyosu iken, bazı kültürlerde refah yananlamı taşıyabilir.
Örtük Anlam (İmplicite)Belirtik olmayan, bir şey söylerken başka bir şeyi kastetme durumudur. İzlekler çoğunlukla metnin yüzeyinde değil, bu örtük anlamlar ağı içinde derin yapıda yer alır.
UlamKategori anlamına gelir. İzlekçi eleştiride anlamlerin ve kavramların sınıflandırıldığı kategorileri ifade etmek için kullanılır.
TözTemelde olan, kurucu öz anlamına gelen Fransızca 'substance' sözcüğünün karşılığıdır. Dünyanın tözleri izlekçi eleştiride iyicil ve kötücül durumlara ayrılır.
Eğretileme (İstiare / Métaphore)Bir sözcüğün alışılmış anlamı dışında kalan başka bir anlamda kullanılmasıdır. Özgün bir imge yaratmada anlamsal ve sözdizimsel sapmalarla birlikte en yaygın kullanılan yoldur.
YerdeşlikAnlam ulamlarının yinelenmesi anlamına gelir. Bir yapıtta anlam yinelendiğinde yerdeşlik söz konusu olur ve yerdeşlikler birleşerek izlekleri oluşturur.
MotifHer yazarda her izleğin her zaman aynı sözcükle yinelenmesi durumudur. Biçim yinelendiğinde motif, anlam yinelendiğinde ise yerdeşlik ortaya çıkar.
Yaratıcı İmgelemİnsanın daha önce hiç görmediği, hatta gerçek dışı varlık ya da nesnelerden yeni bir görüntü ve imge oluşturabilme yetisidir. Şairler ve yazarlar bu yetiyi sözle gerçekleştirirler.
İç Eleştiri (Yeni Eleştiri)Yapıtı ruhbilim ve toplumbilim gibi edebiyat dışı alanlarla açıklayan dış eleştiriye tepki olarak, yapıtı kendi içindeki öğelerle açıklamaya çalışan izlekçilik, yapısalcılık ve göstergebilimsel eleştirilerin ortak adıdır.
AnlambirimcikEn küçük anlam birimi demektir. Örneğin Yahya Kemal'in şiirindeki 'tepe' sözcüğünde yer alan yükseklik anlambirimciği, 'taht' ve 'aziz' sözcüklerine gönderme yapar.
Esenlikli / Esenliksiz KavramlarDünyadaki olgu ve kavramların sağlık, başarı gibi iyicil (esenlikli) veya hastalık, karanlık gibi kötücül (esenliksiz) olarak iki büyük ulama ayrılmasıdır. Örneğin Ahmed Arif'in şiirindeki esaret ve zindan esenliksiz kavramlardır.
Yaratıcı Özne (Yaratıcı Bilinç)İzlekçi eleştiride yazarın gerçek yaşam öyküsü yerine kullanılan, yapıtı ortaya çıkaran ve metnin derin yapısındaki yolculuğa işaret eden bilinç durumunu ifade eden terimdir.

Diğer Önemli Bilgiler

Orhan Veli Kanık'ın 'İstanbul'u Dinliyorum' Şiiri

1914-1950 yılları arasında yaşayan Orhan Veli Kanık'ın 6 kıtadan oluşan ünlü şiirinde, sucuların çıngırakları, çekiç sesleri ve lodosların uğultusu gibi işitsel unsurlar tüm kıtalarda yinelenerek 'ses' izleğinin metnin temel eksenini oluşturduğunu kanıtlar.

Tahsin Yücel'in 'Eleştiri Kuramları' Kitabı

Yazar Tahsin Yücel'in 2007 yılında İş Bankası Yayınları tarafından yayımlanan 'Eleştiri Kuramları' adlı yapıtının 82-88. sayfaları, izlekçi eleştiri, değerler dizgesi, iyicil ve kötücül tözler konularında ayrıntılı teorik bilgiler sunmaktadır.

Laurent Dubreuil'in İzlekçi Eleştiri Tanımı

Eleştirmen Laurent Dubreuil, fabula.org sitesinde 2011 yılında yayımlanan makalesinde izlekçi eleştirinin metinlere bütüncül, düzenli ve mantıksal bir bakış sunduğunu, bunun algılama, düşünme ve yazınsallık boyutlarında anlama, dengeleme, sınıflama ve düzene koymaya yönelik bir çalışma olduğunu belirtmiştir.

Pierre Reverdy'nin Şiirsel İmge Anlayışı

Şair Pierre Reverdy, şiirsel imgeyi tanımlarken birbiriyle yaklaştırılan iki gerçeklik arasındaki ilişki ne kadar uzak ve yerindeyse, imgenin o kadar güçlü olacağını savunmuş; bu görüş imgeçi eleştirmenler tarafından benimsenmiştir.

Jean-Pierre Richard'ın Duyumsal ve Algısal Yaklaşımı

Fransız eleştirmen Jean-Pierre Richard, düşünceden çok duyulardan ve algılardan yola çıkarak yazarların taslaklarını, el yazmalarını ve en küçük ayrıntılarını incelemiş, özellikle 'yemek' izleği üzerinden doymamazlık motifini ortaya koyan özgün psikanalitik ve fenomenolojik çözümlemeler yapmıştır.

Baudelaire'in 'Kötücül Çiçekler' ve Okur Anlayışı

Fransız şair ve eleştirmen Baudelaire, 'Kötücül Çiçekler' adlı ünlü şiir seçkisinin başında okuyucusuna 'İkiyüzlü okur -benzerim ve kardeşim!' şeklinde seslenmiş; bu yaklaşım Georges Poulet tarafından eleştirmenin yapıtı anlamak için yazarın benzeri ve duygudaşı olması gerektiği tezine dayanak yapılmıştır.

Sınavda Dikkat Et

  • İzlek ile konu kavramlarını karıştırmayın; konu eserin dışında da var olabilen genel olgudur (örn. hapishane), izlek ise o eserde işlenen konunun yarattığı ana yönelimdir (örn. esaret, yalnızlık).
  • İzlekçi eleştirinin 'iç eleştiri' (yeni eleştiri) kategorisinde yer aldığını, edebiyat dışı disiplinlerden (toplum veya ruhbilim) hareket eden dış eleştirilere tepki olarak doğduğunu unutmayın.
  • Biçim yinelenirse 'motif', anlam yinelenirse 'yerdeşlik' terimlerinin kullanıldığını sınavda soru kaçırmamak için mutlaka ezberleyin.
  • Gaston Bachelard'ın Aristo'nun dört elementi (toprak, su, hava, ateş) üzerinden izlekler aradığını ve felsefe kökenli olduğunu sakın unutmayın.
  • Georges Poulet'nin 'zaman' ve 'uzam' kavramları üzerine eğildiğini ve eleştirmenin yazarla hem duygudaşlık kurup hem de eleştirel mesafe bırakması gerektiğini savunduğunu bilin.
  • İzlekçi eleştiride yazarın gerçek yaşam öyküsünün değil, 'yaratıcı özne' veya 'yaratıcı bilinç' kavramının esas alındığına dikkat edin.
  • Ahmed Arif'in şiirinde esenliksiz (kötücül) kavramların, Yahya Kemal'in şiirinde ise esenlikli (iyicil) kavramların baskın olduğunu anlambilimsel bağlamda irdeleyin.