Ana Sayfa » Anadolu Üniversitesi AÖF » Türk Dili ve Edebiyatı Lisans Programı » Genel Dilbilim 1

Ünite 7: Biçimbilim-IV: Sözlüksel Biçimbilim — Kavram Eşleştirme

Tur 1 / 40 / 5 eşleşti

Önce bir kavram seç, sonra karşılığı olan tanıma dokun.

Kavramlar

Tanımlar

Yukarıdan bir kavram seç.

Sözlüksel Biçimbilim — Dildeki sözcük yapma süreçlerini, yeni sözcüklerin türetilmesini ve bileştirilmesini inceleyen dilbilim alt dalıdır. Örneğin, 'karıştırıcı' sözcüğünün yapım ekleriyle türetilmesi sözlüksel biçimbilimin inceleme alanına girer.

Basit Sözcük — Daha küçük anlamlı parçalara bölünemeyen, ek almamış ve başka bir sözcükle birleştirilmemiş tek bir biçimbirimden oluşan sözcüklerdir. Örneğin, 'tencere' sözcüğü hiçbir ek almadığı için basit sözcüktür.

Karmaşık Sözcük — Yapı ve anlam bakımından birden fazla biçimbirim veya öğe içeren, türetme veya bileştirme süreçlerinden geçmiş sözcüklerdir. Örneğin, 'karıştırıcı' sözcüğü kök ve yapım eki içerdiği için karmaşık sözcüktür.

Yeniyapım — Konuşucuların yeni ses dizileri bulup bunları yeni bir anlamla eşleştirme yoluyla, herhangi bir biçimbilimsel yapıdan yararlanmadan yarattıkları sözcüklerdir. Örneğin, Türkçede 'uygar' sözcüğü bu yolla kazandırılmıştır.

Eklemeli Türetme — Basit sözcüklere türetim ekleri ilave edilerek karmaşık sözcükler oluşturma sürecidir. Örneğin, 'kitap' sözcüğüne '-lık' eki getirilerek 'kitaplık' sözcüğünün türetilmesi eklemeli türetmedir.

Sonekleme — Kök veya tabanların sonuna ekler (sonekler) getirilerek yeni sözcükler türetme sürecidir. Dünyanın pek çok dilinde olduğu gibi Türkçede de en yaygın ve işlek sözcük yapma yoludur; örneğin 'göz-lük'.

Sıfır Türetim — Açık bir ek veya biçimsel değişiklik olmaksızın, bir sözcüğün sözlüksel ulamının değişmesi sürecidir. Örneğin, İngilizcede 'water' (su) adından 'to water' (sula-) eyleminin türetilmesi sıfır türetimdir.

Tıkama Kuralı — Karmaşık bir sözcüğün üretimini, dilde aynı anlamı karşılayan başka bir sözcüğün halihazırda var olması durumunda engelleyen kuraldır. Örneğin, kurallı olmasına rağmen 'hırsız' sözcüğü var olduğu için 'çalıcı' türetilmez.

Gerioluşum — Basitten karmaşığa ilerleyen türetim yönünün tersine çevrilerek, karmaşık görünümlü bir yapıdan parça düşürülüp basit sözcük üretilmesi sürecidir. Örneğin, İngilizcede 'sculptor' sözcüğünden 'sculpt' eyleminin türetilmesi.

Kırpma — Çok heceli sözcüklerin ekonomi amacıyla ilk, orta veya son parçalarının atılarak teke indirgenmesi sürecidir. Örneğin, İngilizcede 'telephone' sözcüğünün 'phone' haline gelmesi kırpma örneğidir.

Başlık Kısaltma — Birden çok sözcük içeren uzun adlandırmalarda yalnızca baş harflerin alınarak yeni bir sözcük oluşturma yöntemidir. Örneğin, Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin 'TBMM' şeklinde kısaltılması.

Karma — Genellikle iki sözcükten birincisinin ilk ve ikincisinin son parçalarının bir araya getirilmesiyle yeni sözlükbirimler oluşturma sürecidir. Örneğin, breakfast ve lunch sözcüklerinden 'brunch' üretilmesi.

Bileştirme — İki veya daha fazla sözlükbirimin yeni bir kavramı karşılamak üzere yan yana gelerek tek bir anlam ve bütünlük oluşturması sürecidir. Örneğin, 'başrol' veya İngilizcede 'door-knob'.

İçmerkezli Bileşik — Anlamını ve sözlüksel ulamını belirleyen bir baş ögesi içeren ve anlamları birleşimsel (geçirimli) olan bileşiklerdir. Örneğin, 'büyükanne' bir anne türüdür ve içmerkezlidir.

Dışmerkezli Bileşik — Anlamları veya sözlüksel ulamları baş ögesine bağlı olarak belirlenemeyen, anlamları geçirimsiz olan bileşiklerdir. Örneğin, 'kuşpalazı' bir palaz türü değildir, dolayısıyla dışmerkezlidir.

İkileme — Bir tabanın tamamının ya da bir bölümünün yinelenerek yeni anlamlar veya sözcük türleri türetilmesi sürecidir. Örneğin, Türkçede 'yavaş yavaş' veya 'dolu dopdolu'.

Ödünçleme — Diller arasında kopyalama temelinde gerçekleşen, bir dilden diğerine doğrudan sözcük alma alıntılama sürecidir. Örneğin, Türkçeye Fransızcadan geçen 'vapur' sözcüğü bir ödünçlemedir.

Ödünçlemeli Çeviri — Kaynak dildeki bir sözcüğün yapı ve anlam birimlerinin alıcı dile birebir çevrilmesi yoluyla sözcük oluşturma sürecidir. Örneğin, İngilizce 'natural gas' ifadesinin 'doğal gaz' olması.