Ders kitabının açık uçlu alıştırmaları. Bunlar çoktan seçmeli sınav sorusu değil — düşünmeni, araştırmanı, kendi cümlelerinle anlatmanı isteyen etkinlikler. Kitabın verdiği örnek yanıtlar kapalı duruyor; önce kendin dene.
Alıştırma 1myders hazırladı
Günlük hayatta kullandığınız ve kökeni bir marka adına dayanan (jenerikleşmiş) 3 adet sözcük bulunuz. Bu sözcüklerin neden 'yeniyapım' kategorisine girdiğini özet metnindeki bilgiler ışığında tartışınız.
Yanıt / ipucu
Örneğin; jilet, selpak ve uhu gibi sözcükler marka adıyken cins isimleşmiştir. Bu sözcükler, mevcut biçimbilimsel kurallarla türetilmedikleri, sıfırdan bir ses dizisiyle yaratılıp zamanla genel bir kavramı karşıladıkları için yeniyapım örneğidir.
Alıştırma 2myders hazırladı
Türkçedeki {-lIK} ve {-cıl} eklerini 'işleklik' kavramı açısından karşılaştırınız. Neden bazı eklerin yeni sözcük türetmede daha sık tercih edildiğini, metindeki 'tıkama kuralı' ile ilişkilendirerek açıklayınız.
Yanıt / ipucu
{-lIK} eki çok sayıda sözcüğe eklenebildiği için işlek bir ektir; {-cıl} ise daha kısıtlıdır. Tıkama kuralı, dilde zaten yerleşik bir sözcük varsa yeni bir türetimin önünü keser, bu da eklerin işleklik oranını etkileyen bir sınırlayıcıdır.
Alıştırma 3myders hazırladı
Metinde geçen 'tencere' (basit) ve 'karıştırıcı' (karmaşık) sözcüklerini biçimbilimsel yapıları açısından analiz ediniz. 'Karıştırıcı' sözcüğünün hangi süreçlerden geçerek oluştuğunu adım adım gösteriniz.
Yanıt / ipucu
Tencere, tek bir biçimbirimden oluştuğu için basittir. Karıştırıcı ise 'karış-' köküne gelen '-tır' (eylemden eylem) ve '-ıcı' (eylemden ad) ekleriyle türetilmiş, birden fazla biçimbirim içeren karmaşık bir sözcüktür.
Alıştırma 4myders hazırladı
İngilizcedeki 'to walk' (yürümek) ve 'a walk' (yürüyüş) örneklerinden yola çıkarak 'sıfır türetim' kavramını açıklayınız. Türkçede benzer bir yapının olup olmadığını, metindeki 'evrişim' kavramına değinerek araştırınız.
Yanıt / ipucu
Sıfır türetim, sesletimsel bir ek olmaksızın sözcüğün ulam değiştirmesidir. Türkçede 'güzel' sözcüğünün hem sıfat hem ad olarak kullanılması gibi durumlar, biçimbilimsel ek yerine sözdizimsel konumla açıklanan 'evrişim' sürecine örnektir.
Alıştırma 5myders hazırladı
Sözcük yapımındaki 'evrensel sınırlılıklar' konusunu Noam Chomsky'nin görüşleri çerçevesinde değerlendiriniz. Neden '2.5 galonluk kova ile sağ ayak üzerinde dururken yakalamak' gibi karmaşık bir eylem için tek bir ek türetilemeyeceğini tartışınız.
Yanıt / ipucu
Diller, eşyayı ve olguları fiziksel özelliklerinin yanı sıra amaç ve işlevleriyle tanımlama eğilimindedir. Çok spesifik ve karmaşık durumlar, dilin ekonomik ve işlevsel yapısına aykırı olduğu için evrensel olarak tek bir ekle karşılanamaz.
