Ana Sayfa » Anadolu Üniversitesi AÖF » Türk Dili ve Edebiyatı Lisans Programı » Genel Dilbilim 2

Ünite 2: Karmaşık Tümce ve Yan Tümcecikler — Kavram Eşleştirme

Tur 1 / 40 / 5 eşleşti

Önce bir kavram seç, sonra karşılığı olan tanıma dokun.

Kavramlar

Tanımlar

Yukarıdan bir kavram seç.

Karmaşık Tümce — Bir bağımsız tümcenin içinde en az bir bağımlı tümcenin (yan tümcecik) yer aldığı yapı türüdür. Örneğin, 'Selin [Can'ın pazara gittiğini] söyledi' tümcesinde yan tümce ana tümcenin nesnesi konumundadır.

Yan Tümcecik — Bağımsız tümce gibi özne ve yüklem barındıran ancak ana tümcenin içinde bir öge olarak işlev gören bağımlı cümleciğidir. Türkçede eylem köklerine getirilen -DIK, -mA gibi eklerle oluşturulur.

Tümleyici — Hint-Avrupa dillerinde (İngilizce ve Farsça gibi) yan tümcecik oluşturmak amacıyla tümcenin başına getirilen bağımsız sözcüklerdir. İngilizcedeki 'that' ve Farsçardaki 'ki' sözcükleri buna örnektir.

Adcıl Durum — İki ad arasındaki uyumdan kaynaklanan durum ekleridir. Türkçedeki yan tümcecik öznelerinin tamlayan eki (-In) ve yüklemlerin iyelik eki alması adcıl durum uyumu olarak adlandırılır.

Ad Tümceği — Ad öbeklerinin (AÖ) tümcede üstlendiği özne, nesne, ilgeç tümleci ve yüklem gibi işlevleri yerine getirebilen yan tümcecik türüdür. -DIK, -(y)AcAk, -mA ve -mAk ekleriyle kurulur.

ADIL — -mAk ekli ad tümceciklerinde açıkça belirtilmeyen ancak anlaşılan gizli özne türüdür. Standart adıllardan farklı olarak yalnız yan tümceciklerde bulunur ve üst tümcenin özne veya nesnesi tarafından denetlenir.

Özne Denetleme — Ana tümcedeki öznenin, yan tümceciğin içindeki ADIL öznesini denetleyerek aynı kişiye gönderimde bulunmasını sağlayan sözdizimsel yapıdır. Örnek: 'Ben [ADIL yüzmek] istiyorum'.

Nesne Denetleme — Yan tümcecikteki ADIL öznesinin, üst tümcenin belirtili nesnesiyle eş gönderimli olarak yorumlanması durumudur. Örnek: 'Serap bebeği [ADIL süt içmeye] zorladı'.

Soyut ADIL (ADILsoy) — Üst tümcede denetleyecek herhangi bir öğenin bulunmadığı, herhangi bir insan olarak yorumlanan denetlenmeyen ADIL türüdür. Örnek: '[ADIL sigara içmek] sağlıksızdır'.

Olgu Tümceciği — Gerçekleştiği veya gerçekleşeceği önermesi doğrulanan ya da yanlışlanan, -DIK, -(y)AcAk ve -(y)Iş ekleriyle kurulan ad tümceciği türüdür. Örnek: 'Can'ın evlendiği gerçeği'.

Devinim Tümceciği — Önermedeki olayın gerçekleşmiş olmasından ziyade hareket/devinimin vurgulandığı, -mAk ve -mA ekleriyle kurulan yan tümcecik türüdür. Örnek: 'Can'ın evlenmesi beni şaşırttı'.

Dolaylı Aktarım — Bir tümcenin başkasına aktarımı sırasında kullanılan olgusal yapıdır. 'Belirt-', 'söyle-' ve 'merak et-' gibi eylemler dolaylı aktarım içeren olgu tümcecikleri yanulamlar.

Ortaç (Sıfat Tümceciği) — Sıfatlar gibi işlev görerek adları niteleyen, eyleme -En, -DIK gibi ekler getirilerek oluşturulan yan tümce türüdür. Örnek: '[Dün aldığım] kazak'.

Ad Öbeği Ulaşılabilirlik Hiyerarşisi — Keenan ve Comrie tarafından önerilen, dünya dillerinde ortaçlaştırma işlemlerinin en kolay öznesinden başlayarak nesne ve ilgeç tümleçlerine doğru azalan evrensel sıralamasıdır.

Artık Adıl — Sıfat tümceciği içinde nitelenen adın boş izi yerine kullanılan adıldır. Türkçede basit sıfat tümceciklerinde bulunmaz, ancak canlı varlıkları niteleyen ilgeç öbeklerinde görülebilir.

Kısıtlayıcı Ortaç — Çok geniş bir kümenin üyesini daraltmak ve belli bir nesneyi konuşucu ile dinleyici arasında ayırt etmek için kullanılan ortaç türüdür. Örnek: '[Karşıdan gelen] kız'.

Belirteç Tümceği — Eylemi veya tümceyi zaman, koşul, neden, tarz gibi anlamlarla niteleyen, yalın özne alan ve cümleçten atılabilen seçimlik yan tümcecik türüdür. Örnek: 'Çalışırken hep kahve içer'.