Ünite 2: Karmaşık Tümce ve Yan Tümcecikler — Alıştırmalar
Ders kitabının açık uçlu alıştırmaları. Bunlar çoktan seçmeli sınav sorusu değil — düşünmeni, araştırmanı, kendi cümlelerinle anlatmanı isteyen etkinlikler. Kitabın verdiği örnek yanıtlar kapalı duruyor; önce kendin dene.
Alıştırma 1myders hazırladı
Türkçedeki yan tümceciklerin özne-yüklem uyumunu, bağımsız tümcelerin uyum yapısıyla karşılaştırmalı olarak açıklayınız.
Yanıt / ipucu
Bağımsız tümcelerde yüklem zaman/kiplik ekleriyle özneye uyum sağlar ve özne yalın durumdadır. Yan tümceciklerde ise özne tamlayan eki (-In), yüklem ise iyelik eki (-I) alır; bu yapı ad tamlamalarındaki adcıl uyumla aynıdır.
Alıştırma 2myders hazırladı
Ad tümcecikleri ile Ad Öbekleri (AÖ) arasındaki benzerlikleri, ad tümceciklerinin 'karma ulam' olarak tanımlanmasının nedenlerini de içerecek şekilde tartışınız.
Yanıt / ipucu
Ad tümcecikleri AÖ'ler gibi belirtme eki alabilir ve çeşitli tümce ögeleri işlevi görebilir. Ancak eylemsi olmaları sayesinde nesne, edilgenlik eki ve zaman belirteci alabilmeleri, onları saf adlardan ayıran karma bir yapıya dönüştürür.
Alıştırma 3myders hazırladı
-mAK ekiyle kurulan ad tümceciklerinde 'ADIL' kavramının işlevini; özne denetleme ve nesne denetleme örnekleri üzerinden analiz ediniz.
Yanıt / ipucu
ADIL, -mAK'lı yapılarda açıkça belirtilmeyen ancak ana tümceyle eş gönderimli olan özne konumudur. Özne denetlemede ana tümce öznesi, nesne denetlemede ise ana tümce nesnesi ADIL'ın kim olduğunu belirler.
Alıştırma 4myders hazırladı
Olgu tümcecikleri ile devinim tümceciklerini, aldıkları ekler ve ana eylemin sözcüksel seçimi açısından örneklendirerek karşılaştırınız.
Yanıt / ipucu
Olgu tümcecikleri (-DIK, -AcAk) doğrulanabilir durumları bildirir ve 'merak et-' gibi eylemlerle kurulur. Devinim tümcecikleri (-mAk, -mA) eylemin kendisine odaklanır ve 'tercih et-' gibi eylemlerle tercih edilir.
Alıştırma 5myders hazırladı
Keenan ve Comrie'nin 'Ad Öbeği Ulaşılabilirlik Hiyerarşisi'ni Türkçedeki ortaç yapılarının (sıfat tümcecikleri) kuruluşu açısından değerlendiriniz.
Yanıt / ipucu
Hiyerarşiye göre özne, nesneye göre ortaçlaştırmaya daha uygundur. Türkçede özne niteleneceği zaman -En, diğer ögeler için -DIK eki kullanılır; bu da hiyerarşinin dilbilgisel bir yansımasıdır.
