İnfografik
← Ünite 2
Genel Dilbilim 2

Ünite 2: Karmaşık Tümce ve Yan Tümcecikler

Karmaşık Tümce ve Yan Tümcecikler - kaynak sayfa görseli
Kaynak: ders kitabı, sayfa 65
Keenan ve Comrie'nin Evrensel Hiyerarşisi
Keenan ve Comrie (1977) yaklaşık 50 dünya dilini inceleyerek Ad Öbeği Ulaşılabilirlik Hiyerarşisini kurmuştur. Bu hiyerarşiye göre özne, dolaysız nesneye; dolaysız nesne ise dolaylı nesneye göre ortaçlaştırmada çok daha erişilebilirdir.
Farsça ve İngilizcede Yan Tümce
Hint-Avrupa dillerinden İngilizce ve Farsçada yan tümcecik kurulumu 'tümleyici' adı verilen bağımsız sözcüklerle sağlanır. İngilizcede 'that' ve Farsçada 'ki' sözcükleri yan tümcecik oluşturmak üzere sözcük grubunun başına yerleştirilir.
Yakut Dilinde Yan Tümcecik Çalışması
Baker (2011), Sibirya'da konuşulan ve Anadolu Türkçesinin yapısal özelliklerini paylaşan Yakut dilini incelemiştir. Araştırma sonucunda ad tümceciklerinin sadece tümce ya da ad olma ikileminde olmadığını, dereceli olarak her iki özelliği de taşıyabildiğini savunmuştur.
Slodowicz'in Denetleme Çalışmaları
Szymon Slodowicz (2007), Türkçedeki -mAk mastar ekli tümcecikleri incelemiş ve yabancı dilden Türkçeye geçen 'olmak' ve 'etmek' yardımcı eylemleriyle kurulan yapılarının özne ve nesne denetleme özelliklerini ayrıntılı olarak ortaya koymuştur.

Anahtar Kavramlar

Karmaşık TümceBir bağımsız tümcenin içinde en az bir bağımlı tümcenin (yan tümcecik) yer aldığı yapı türüdür. Örneğin, 'Selin [Can'ın pazara gittiğini] söyledi' tümcesinde yan tümce ana tümcenin nesnesi konumundadır.
Yan TümcecikBağımsız tümce gibi özne ve yüklem barındıran ancak ana tümcenin içinde bir öge olarak işlev gören bağımlı cümleciğidir. Türkçede eylem köklerine getirilen -DIK, -mA gibi eklerle oluşturulur.
TümleyiciHint-Avrupa dillerinde (İngilizce ve Farsça gibi) yan tümcecik oluşturmak amacıyla tümcenin başına getirilen bağımsız sözcüklerdir. İngilizcedeki 'that' ve Farsçardaki 'ki' sözcükleri buna örnektir.
Adcıl Durumİki ad arasındaki uyumdan kaynaklanan durum ekleridir. Türkçedeki yan tümcecik öznelerinin tamlayan eki (-In) ve yüklemlerin iyelik eki alması adcıl durum uyumu olarak adlandırılır.
Ad TümceğiAd öbeklerinin (AÖ) tümcede üstlendiği özne, nesne, ilgeç tümleci ve yüklem gibi işlevleri yerine getirebilen yan tümcecik türüdür. -DIK, -(y)AcAk, -mA ve -mAk ekleriyle kurulur.
ADIL-mAk ekli ad tümceciklerinde açıkça belirtilmeyen ancak anlaşılan gizli özne türüdür. Standart adıllardan farklı olarak yalnız yan tümceciklerde bulunur ve üst tümcenin özne veya nesnesi tarafından denetlenir.
Özne DenetlemeAna tümcedeki öznenin, yan tümceciğin içindeki ADIL öznesini denetleyerek aynı kişiye gönderimde bulunmasını sağlayan sözdizimsel yapıdır. Örnek: 'Ben [ADIL yüzmek] istiyorum'.
Nesne DenetlemeYan tümcecikteki ADIL öznesinin, üst tümcenin belirtili nesnesiyle eş gönderimli olarak yorumlanması durumudur. Örnek: 'Serap bebeği [ADIL süt içmeye] zorladı'.
Soyut ADIL (ADILsoy)Üst tümcede denetleyecek herhangi bir öğenin bulunmadığı, herhangi bir insan olarak yorumlanan denetlenmeyen ADIL türüdür. Örnek: '[ADIL sigara içmek] sağlıksızdır'.
Olgu TümceciğiGerçekleştiği veya gerçekleşeceği önermesi doğrulanan ya da yanlışlanan, -DIK, -(y)AcAk ve -(y)Iş ekleriyle kurulan ad tümceciği türüdür. Örnek: 'Can'ın evlendiği gerçeği'.
Devinim TümceciğiÖnermedeki olayın gerçekleşmiş olmasından ziyade hareket/devinimin vurgulandığı, -mAk ve -mA ekleriyle kurulan yan tümcecik türüdür. Örnek: 'Can'ın evlenmesi beni şaşırttı'.
Dolaylı AktarımBir tümcenin başkasına aktarımı sırasında kullanılan olgusal yapıdır. 'Belirt-', 'söyle-' ve 'merak et-' gibi eylemler dolaylı aktarım içeren olgu tümcecikleri yanulamlar.
Ortaç (Sıfat Tümceciği)Sıfatlar gibi işlev görerek adları niteleyen, eyleme -En, -DIK gibi ekler getirilerek oluşturulan yan tümce türüdür. Örnek: '[Dün aldığım] kazak'.
Ad Öbeği Ulaşılabilirlik HiyerarşisiKeenan ve Comrie tarafından önerilen, dünya dillerinde ortaçlaştırma işlemlerinin en kolay öznesinden başlayarak nesne ve ilgeç tümleçlerine doğru azalan evrensel sıralamasıdır.
Artık AdılSıfat tümceciği içinde nitelenen adın boş izi yerine kullanılan adıldır. Türkçede basit sıfat tümceciklerinde bulunmaz, ancak canlı varlıkları niteleyen ilgeç öbeklerinde görülebilir.
Kısıtlayıcı OrtaçÇok geniş bir kümenin üyesini daraltmak ve belli bir nesneyi konuşucu ile dinleyici arasında ayırt etmek için kullanılan ortaç türüdür. Örnek: '[Karşıdan gelen] kız'.
Belirteç TümceğiEylemi veya tümceyi zaman, koşul, neden, tarz gibi anlamlarla niteleyen, yalın özne alan ve cümleçten atılabilen seçimlik yan tümcecik türüdür. Örnek: 'Çalışırken hep kahve içer'.

Diğer Önemli Bilgiler

Erguvanlı-Taylan'ın Değerlendirme Eylemleri

Eser Erguvanlı-Taylan (1996), Türkçede 'karşı olmak', 'desteklemek' ve 'savunmak' gibi değerlendirme gösteren eylemlerin nesnesi olan yan tümceciklerdeki ADIL öznesinin denetlenmek zorunda olmadığını ve soyut ADIL okuması alabildiğini kanıtlamıştır.

Islık Dili Örneği ve Doğu Karadeniz

Türkiye'nin Doğu Karadeniz bölgesindeki dağlık ve engebeli arazi yapısı, konutların birbirinden uzak olmasına yol açmıştır. Bölge insanı iletişim kurma ihtiyacını parmak, dil ve dudak yardımıyla oluşturulan 'ıslık dili' ile gidermektedir.

Larson ve Takahashi'nin Sıralama Önerisi

Larson ve Takahashi (2002), Türkçe, Korece ve Japonca gibi dillerde iki ortacın bulunduğu durumlarda kalıcı özellik belirten ortacın nitelenen ada geçici olandan daha yakın olmak zorunda olduğunu ileri sürmüştür.

Aydın (2005) Belirteç Tümcecikleri Araştırması

Özgür Aydın (2005), Türkçe zarf tümceciklerinde özne konumu üzerine yaptığı çalışmada, belirteç tümceciklerinin yapısal ve anlamsal çeşitlilik gösterdiğini ve öznelerinin tamlayan eki almayıp yalın durumda bulunduğunu incelemiştir.

Geoffrey Lewis'in İlgeç Sınıflandırması

Geoffrey Lewis (2000), Türkçedeki ilgeçleri iki gruba ayırmıştır: Göre, için gibi nesnesine durum eki atayan birincil ilgeçler ve hakkında, yüzünden gibi kendileri de ek alan ad soylu ikincil ilgeçler. Türkçede yalnızca ikincil ilgeçlerin nesneleri ortaçla nitelenebilir.

Borsley ve Kornfilt'in Karma Ulam Önerisi

Robert Borsley ve Jaklin Kornfilt (2000), Türkçedeki özellikle -DIK ekli yan tümceciklerin hem adlaştırılmış özellikler hem de tümce özellikleri barındırdığını, bunun yapısal yansımasının karma bir ulam olduğunu belirtmişlerdir.

Tübitak Bilim ve Teknik Dergisi ve Höristik

Tübitak Bilim ve Teknik Dergisi (2007) makalesinde höristik kavramı ele alınmıştır. Yunanca 'heurisko' sözcüğünden gelen bu kavram, karmaşık sorunlarla karşılaşıldığında kullanılan evrimsel işleyişli zihinsel kısa yolları ifade eder.

Underhill'in Ortaç Eki Dağılımı

Robert Underhill (1972), eylemde kullanılacak -En ve -DIK ortaç eklerinin seçiminin nitelenen adın özne, nesne veya tümleç gibi dilbilgisel işlevine bağlı olduğunu keşfetmiştir. Özne nitelenirken -En, nesne nitelenirken -DIK eki seçilir.

Sınavda Dikkat Et

  • Ad tümcecikleri ile Ad Öbekleri (AÖ) arasındaki yapısal benzerlikleri (durum ekleri alma, işlevler) iyi kavrayın; ancak eylemsi özelliklerinden dolayı (çatı, olumsuzluk, nesne atama) bunların gerçek tümcecik olduğunu unutmayın.
  • -mAk ekli ad tümceciklerinin açık özne almadığını, yerinde gizli bir özne olan 'ADIL' barındırdığını ve bunun üst tümce özne/nesnesi tarafından denetlendiğini kesinlikle unutmayın.
  • Olgu tümceciklerinin (-DIK, -(y)AcAk, -(y)Iş) doğrulanabilir/yanlışlanabilir olgusal önermeler bildirdiğini, devinim tümceciklerinin (-mAk, -mA) ise hareket/devinim ifade ettiğini test sorularında karıştırmayın.
  • Keenan ve Comrie'nin Ad Öbeği Ulaşılabilirlik Hiyerarşisi'nde en kolay erişilebilir ve ilk sırada yer alan ulamın 'özne' olduğunu, en soldan sağa doğru erişilebilirliğin azaldığını unutmayın.
  • Kısıtlayıcı ortaçların bir küme içindeki nesneyi daraltıp ayırt etmeye yaradığını, genişletici ortaçların ise zaten bilinen (özel ad vb.) ögelere ek bilgi kattığını ayırt edebilmelisiniz.
  • Belirteç tümceciklerinin öznelerinin yalın durumda olduğunu, ad tümceciklerinin öznelerinin ise tamlayan eki aldığını soru çözerken ayırt edici bir ipucu olarak kullanın.
  • Türkçenin sola dallanan ve baş sonlu bir dil olduğunu, bu yüzden ortaçların daima nitelik verdikleri baş adın solunda yer aldığını akıldan çıkarmayın.