Ünite 6: Âşık Tarzı Edebiyat Geleneği

Kahvehanelerin Ortaya Çıkışı ve İşlevi

XVI. yüzyıldan itibaren Türk-İslâm dünyasında kamuya açık ilk din dışı kurumlar olarak ortaya çıkan kahvehaneler, âşık fasıllarının yapıldığı, sosyalleşmenin ve eğlencenin merkezini oluşturan mekânlardır.

Badenin Üçlü Sunum Ritüeli

Rüyada pirden içilen bade üç defa sunulur: Birincisi Allah aşkına ('kendi bir, adı bin adına'), ikincisi pirler aşkına, üçüncüsü ise sevdiği aşkına içilerek âşıklık yolculuğu başlatılır.

Görme Özürlü Çocuklar İçin Âşıklık

Geleneksel kırsal ve kentsel toplum yapısında görme özürlü erkek çocukları için hafızlıktan başka profesyonel anlamda icra edilebilecek neredeyse tek geleneksel uğraş âşıklık sanatıdır.

XIX. Yüzyılda Basılı Destanlar ve Gazete İşlevi

XIX. yüzyılda A4 kâğıdı büyüklüğünde basılan destanlar, gazete işlevi görerek âşık tarzı şiirlerin kahvehane sınırlarını aşıp kadınlar dahil toplumun her kesimine ulaşmasını ve kitleleri yönlendirmesini sağlamıştır.

Anahtar Kavramlar

Âşık Tarzı Edebiyat GeleneğiOzan-baksı, tekke-tasavvuf, ordu şairleri ve Divan edebiyatı geleneklerine mensup sanatçıların XVI. yüzyıldan itibaren kahvehaneler ve halk ortamında harmanlanarak oluşturduğu, saz eşliğinde irticalen icra edilen sözlü ve yazılı halk edebiyatı koludur.

Mahlas TapşırmaÂşıkların çıraklık dönemini başarıyla tamamlayıp ustalaştıktan sonra, ustaları tarafından şiirlerinde kullanmak üzere takma ad (mahlas) verilmesi ve gelenek temsilcileri ile halk tarafından usta kabul edilmesidir.

Ayak Açma (Ayak Verme)Âşık karşılaşmalarında (atışma) bir âşığın ilk dörtlükte kafiyeli bir söz söylemesi veya dinleyicilerin belirli redif ve kafiyeleri şart koşarak şiir yazılmasını istemesidir. Karşılaşan rakibin aynı ayakla cevap vermesi zorunludur.

Bade İçmeÂşıkların rüyalarında Hızır, pir veya ilahi aracıların elinden 'kudret gülü' denilen kollarla uzatılan aşk badesini içerek ilahi ilhama ve şiir söyleme yeteneğine kavuştuğuna inanılan geçiş ritüelidir.

Badeli (Hak Âşığı)Rüyasında pirler elinden bade içerek ilahi aşka ulaştığına ve irticalen bağlama çalıp şiir söyleme yeteneği kazandığına inanılan âşık tipidir.

Bağlama (Mat Etme)Âşık atışmalarında soru-cevap aşamasında rakibin en zor sorulara cevap veremeyerek yarışmayı kaybetmesi ve yenilen âşığın sembolik olarak bağlamasını yenen ustaya vermesidir.

MuammaDivan edebiyatından âşık tarzına geçen, bir ismi, nesneyi veya kavramı iç ve dış olmak üzere iki anlamla gizleyen, kahvehane duvarına asılarak âşıkların sezgi gücünü ölçen manzum bilmecedir.

Askı Asma - Askı İndirmeBir sepet veya mendil içine gizlenen cismin özelliklerini yansıtan manzum bir şiirin yazılarak yüksek bir yere asılması ve cismin tahmin edilerek askının indirilip ödülün alınması geleneğidir.

KoşmaÂşık edebiyatının en yaygın nazım şeklidir; genellikle 8li veya 11li hece ölçüsüyle yazılır, nazım birimi dörtlüktür ve dörtlük sayısı 2 ile 5 arasında değişir.

DestanÂşık edebiyatının en uzun nazım biçimidir; en az 5-7 dörtlükten oluşan ve konunun işleyişine göre yüz dörtlükten fazla olabilen, toplumsal olayları da konu edinen şiir formudur.

Anlatım Tutumu (Eda)İcracının dinleyicide uyandırmak istediği duygu ve düşünceleri gerçekleştirmek amacıyla konuya karşı takındığı övme, yerme, öğüt verme, güldürme gibi geleneksel işleyiş ve tavırların bütünüdür.

KoçaklamaSavaş, kahramanlık, yiğitlik konularını işleyen ve övmeye yönelik anlatım tutumuyla (yiğitleme edasıyla) söylenen koşma ve destan türüdür.

GüzellemeDoğa güzellikleri veya sevgiliye duyulan aşkı, övgü edasıyla işleyen kalıplaşmış âşık şiiri türüdür.

TaşlamaToplumun veya kişilerin aksayan yönlerini, eleştirel ve yermeye yönelik bir edayla (sicilleme tarzında) eleştiren şiir türüdür.

TeknisHüner gösterme ve öğünme amacıyla cinaslı sözler (yazılışları bir, anlamları ayrı kelimeler) kullanılarak oluşturulan maharet gerektiren şiir biçimidir.

Âşık KoluUsta-çırak ilişkisine bağlı olarak geçmiş yüzyıllarda oluşan ve bir ustanın tarzını sürdüren ekollerin (örneğin Sümmanî kolu, Erzurumlu Emrah kolu) adıdır; Azerbaycan'da 'mektep' denir.

Parsa ToplamakUsta âşıkların seyirci kitlesini tahlil ederek onları memnun eden icralar sonrasında, dinleyicilerin memnuniyetleri oranında para attığı tepsinin seyirci arasında dolaştırılması uygulamasıdır.

Diğer Önemli Bilgiler

Âşıkların Sazı Devretme Geleneksel Sembolü

Âşık karşılaşmalarında rakibine yenilen ve bağlamaya uygun kafiye bulamayan âşık, geleneksel olarak bağlamasını yenen ustaya sembolik olarak teslim eder; usta zafer simgesini bir süre tutup iade eder.

Aruz Ölçülü Âşık Nazım Şekilleri

Âşık tarzı şiir geleneğinde hecenin yanı sıra aruz ölçüsü de kullanılmış; en çok fâ'ilatün kalıbıyla 'divan/divanî', fe'ilâtün kalıbıyla 'selîs', mefâ'îlün kalıbıyla 'semaî' yazılmıştır.

XVI. Yüzyıl Temsilcisi Bahşî'nin Eseri

XVI. yüzyıldan kalan eserler arasında Bahşî mahlaslı şairin Yavuz Sultan Selim'in Mısır Seferi'ne ilişkin destanı (Sultan Selim Cülûsunda Yola dedi de yürüdü) dönemin önemli örneklerindendir.

XVII. Yüzyılın Velût Temsilcileri

XVII. yüzyılda Gevherî, Âşık Ömer, Karacoğlan ve Kayıkçı Kul Mustafa gibi en üretken (velût) isimler yetişmiş, âşık tarzı tekke-tasavvuftan ayrılan klasik formuna kavuşmuştur.

XX. Yüzyılın Usta Âşıkları

Cumhuriyet dönemi ve XX. yüzyılda Kağızmanlı Hıfzî, Âşık Veysel, Ali İzzet Özkan, Şeref Taşlıova, Murat Çobanoğlu ve Âşık Reyhanî gibi güçlü isimler geleneği elektronik ortama taşımıştır.

Toplantı Sonlarında Koçaklama Söylenmesi

Eskiden âşık fasılları toplantıdaki en yaşlı âşığın duasıyla biterken, XX. yüzyıl ortalarından itibaren koro halinde Köroğlu'ndan koçaklama okunması uygulamasına dönüşmüştür.

Azerbaycan'da Âşık Kolu Karşılığı: Mektep

Usta-çırak ilişkisine dayanan ve Türkiye'de 'âşık kolu' olarak adlandırılan ekoller, Azerbaycan'da 'mektep' (Örn: Elesker mektebi, Âşık Ali mektebi) adıyla anılmaktadır.

Âşık Garip Hikâyesi ve Aday Üzerindeki Etkisi

Birçok âşık adayını bu mesleğe hazırlayan en yaygın kültürel faktörlerden biri, çocukluk yıllarında Âşık Garip ve benzeri biyografilere sahip klasik âşık hikâyelerini okuyup hayranlık beslemesidir.

Sınavda Dikkat Et

Tekke tarzı ile kahvehane tarzı âşıklık geleneklerinin amaçları (irşat vs. eğlence/sosyalleşme) sınavda sıkça karıştırılır; aralarındaki temel işlev farkına dikkat edin.
Rüya ve bade içme motifinin sadece âşık tarzında değil, ozan-baksı ve kamlık (şamanlık) geleneklerinde de var olduğu gerçeği kültürel süreklilik açısından kritik bir sınav bilgisidir.
Hece ölçülü nazım şekillerinden mâni (1 dörtlük), koşma (2-5 dörtlük) ve destan (5 dörtlükten 100+ dörtlüğe) arasındaki hacim farklarını iyi ezberleyin.
Aruz ölçüsüyle yazılan divan, selîs, semaî ve kalenderî türlerinin hangi aruz kalıplarıyla yazıldığı eşleştirme sorularında çok kez sorulur.
Anlatım tutumu (eda) kavramının 8 farklı kategoride incelendiğini (övme, yerme, güldürme vb.) ve bunların şiirin dinleyicide uyandıracağı duygusal reaksiyona göre belirlendiğini unutmayın.
XIX. yüzyılda basılı destanların gazete işlevi görerek toplumu yönlendirmede oynadığı rol ve basım teknolojisinin etkisi sınavda soru potansiyeli yüksek bir konudur.