Ünite 7: Orhun Türkçesi Grameri-III Fiil-Sıfat-Fiiller-Zarf-Fiiller-Birleşik Fiiller

Köl Tigin Yazıtı Güney Yüzü

Köl Tigin Yazıtı'nın Güney yüzünün ilk satırları, Türk Bilge Kağan'ın tahta çıkışını ve halkına yönelik uyarılarını, Şadapıt beyler ile Tarkanlara hitaben yapılan çağrıları içerir.

Ötüken Yaylasının Önemi

Metinde Ötüken yaylasından daha iyi bir yerin olmadığı, Türk Kağanı burada oturursa ülkede sıkıntı olmayacağı ve memleket edinilecek yegane yer olduğu vurgulanmaktadır.

Çin Siyaseti ve Tatlı Sözler

Çin halkının sözlerinin tatlı, ipekli kumaşlarının yumuşak olduğu; bu yolla uzak halkları aldatıp yaklaştırdıktan sonra kötülük düşündükleri metinde detaylıca anlatılmaktadır.

Yollug Tigin'in Kalemi

Kitabelerde geçen 'bu bitig biti-gme atısı yollug tigin' ifadesi, Orhun Yazıtları'nın yazarı/kazıcısının Köl Tigin'in yeğeni Yolluğ Tigin olduğunu somut olarak ortaya koymaktadır.

Anahtar Kavramlar

Geniş Zamanın OlumsuzuOrhun Türkçesinde fiillerin geniş zaman çekimlerinin olumsuzunu yapmak için kullanılan -mAz ekidir. Örneğin 'açsar tosık ö-mez sen' cümlesinde düşünmezsin anlamını verir.

-DI Ekli Geçmiş Zamanİyelik kökenli eklerle çekimlenen ve görülen geçmiş zamanı bildiren yapıdır. Son ses uyumlarına göre /l, n, r/ ünsüzleriyle biten fiillerde ek başı /t/ olur (örn. bul-tum).

-DAçI Ekli Gelecek ZamanZamir kökenli kişi ekleriyle çekimlenerek gelecekteki durumları bildiren gelecek zaman ekidir. Metinde 'öl-teçi sen' şeklinde örneklenmiştir.

Sürekli Geçmiş ZamanGeniş veya şimdiki zaman ekleri alan fiillerin üzerine er- yardımcı fiilinin ve belirli geçmiş zaman ekinin gelmesiyle kurulan birleşik çekimdir (örn. kelür-ür er-tim).

Sıfat-Fiil (Eylem Sıfatı)Fiillerden türetilen, cümle içinde sıfat görevi üstlenen ve isim gibi çekimlenebilen biçimlerdir. Fiilin belirttiği eylemi yapanı da niteler (örn. il ber-igme teŋri).

Zarf-Fiil (Eylem Zarfı)Fiil kök veya gövdelerine getirilerek cümle içinde zarf işlevi gören, eylemin yapılış tarzını, zamanını veya şartını belirten eklerdir (örn. öl-ü yit-ü).

Tasviri FiilAsıl fiile bir zarf-fiil eki (-A, -U, -I) ile bağlanan ve asıl eyleme kesinlik, tezlik, yeterlik veya tamamlama gibi özel anlamlar katan yardımcı nitelikteki fiillerdir.

Uzak Geçmiş Zaman-mIş belirsiz geçmiş zaman eki üzerine er- yardımcı fiilinin getirilmesiyle yapılan hikâye (-mIş erti) ve rivayet (-mIş ermiş) biçimindeki birleşik çekimdir.

-gAlI Zarf-Fiil EkiAsıl eylemin başlangıcını veya amacını ifade eden zarf-fiil ekidir. Türkiye Türkçesindeki -(y)AlI ekinin kökenidir (örn. türk bodun kılın-galı).

Yardımcı Fiil ile Kurulan Birleşik Fiilİsim veya sıfat türünden sözcüklerin bol- veya kıl-/kış- fiilleriyle birleşerek oluşturduğu birleşik fiil türüdür (örn. yok bol-, baz kıl-).

Emir Kipi ÇekimiOrhun Türkçesinde her şahıs için farklı eklerin kullanıldığı, buyruk ve istek bildiren özel fiil çekim kategorisidir (örn. eşid, bar-zun, yorı-lım).

Diğer Önemli Bilgiler

Tibet ve Demir Kapı Seferleri

Türk ordusunun askeri kudretini göstermek üzere doğuda Şantun ovasına, güneyde Dokuz Ersin'e ve Tibet'e, batıda ise İnci ırmağını geçerek Demir Kapı'ya kadar seferler düzenlendiği belirtilir.

Irk Bitig'de Geçen -(I)glI Eki

Üç büyük Orhun yazıtında geçmeyip sadece fal kitabı niteliğindeki Irk Bitig metninde tespit edilen -(I)glI sıfat-fiil eki, eylemi yapanı doğrudan ifade eder (örn. yat-ıglı).

Oğuzların Hücumu ve Kağanlık Kaybı

Beylerle halkın birbirine düşürülmesi neticesinde Türk halkının kurduğu ili elden çıkardığı, kağanını kaybettiği ve Oğuzların tutsak almak üzere saldırıya geçtiği tarihi olaylar arasındadır.

General Ku'nun Balbalı

Büyük oğlunun hastalanıp vefat etmesi üzerine yazıt hatırasına General Ku'nun öldürülüp kabrine taş heykel (balbal) dikildiği metindeki somut anısal örneklerden biridir.

Sınavda Dikkat Et

Geçmiş zaman eklerinden -DI'nin iyelik kökenli eklerle, -DAçI gelecek zaman ekinin ise zamir kökenli eklerle çekimlendiğini kesinlikle karıştırmayın.
ber- tasviri fiilinin Türkiye Türkçesindeki 'tezlik' anlamıyla karıştırılmaması gerektiğine dikkat edin; Orhun Türkçesinde ber- kesinlik anlamı katar.
-mIş ekli geçmiş zamanın olumsuzunun -mamış değil, -maduk şeklinde yapıldığı sınavda sıkça sorulan istisnai bir kuraldır.
-(X)p zarf-fiil ekinin ünlü ile biten fiillere doğrudan (araya /y/ girmeden) eklendiğini unutmayın.
u- tasviri fiilinin yeterlik (gücü yetme) anlamı taşıdığını ve günümüzde sadece olumsuz çekimlerde (el-eme-di) yaşadığını iyi kavrayın.
Sıfat-fiil ve zarf-fiil eklerinin Türkiye Türkçesindeki biçimleriyle olan ses denkliklerini (örn. -gAlI > -AlI) test çözerken göz önünde bulundurun.