← Ünite 4
Çalışma İlişkileri Tarihi

Ünite 4: Türkiye’de Tek Parti Döneminde Çalışma İlişkileri: 1920-1946, İkinci Kısım: İş Kanunu ve Sonrası, Sosyal Güvenlik, Ücretler ve

1927 Sanayi Sayımı Verileri
Bu sayım sonuçlarına göre Türkiye'deki işyerlerinin %98,7'si ve işçilerin %67'si 'on işçiden az' çalıştıran küçük işletmelerde bulunuyordu. Bu durum, 1936 tarihli İş Kanunu'nun getirdiği 'en az on işçi çalıştırma' şartı nedeniyle işçilerin büyük çoğunluğunun başlangıçta kanun kapsamı dışında kaldığını gösterir.
1938-1945 GSMH Gerilemesi
İkinci Dünya Savaşı yıllarında Türkiye fiilen savaşa girmemiş olsa da, seferberlik koşulları nedeniyle Gayri Safi Milli Hasılada sabit fiyatlarla %27'lik çok ciddi bir gerileme yaşanmıştır. Kişi başına düşen GSMH ise 1945 yılında, 1938 yılındaki düzeyinin %63'üne kadar gerilemiştir.
Savaş Dönemi Reel Ücret Kayıpları
1938-1945 yılları arasında savaş dönemi enflasyonu ve Milli Korunma Kanunu uygulamaları neticesinde işçilerin gerçek (reel) ücretleri %54'e kadar düşmüştür. Bu düşüş, kişi başına düşen GSMH gerilemesinden daha şiddetli olup işçi sınıfının mutlak yoksullaşmasına yol açmıştır.
Ereğli Havzası İş Mükellefiyeti
1940 yılında Milli Korunma Kanunu yetkilerine dayanılarak Ereğli Kömür Havzası'nda zorunlu çalıştırma (iş mükellefiyeti) başlatılmıştır. Savaş boyu süren ve insanlık dışı koşullar barındıran bu zorunlu çalıştırma uygulamasına ancak savaş bittikten sonra, 1947 yılında son verilebilmiştir.

Anahtar Kavramlar

Grev Yasağı Rejimiİş Kanunu'nun 72. maddesiyle getirilen, işçilerin toplu olarak işi bırakmalarını tamamen yasaklayan ve aksine davrananlara cezai yaptırımlar öngören otoriter sistemdir.
Zorunlu TahkimToplu iş uyuşmazlıklarının grev veya lokavt gibi iş mücadelesi araçları yerine, devlet eliyle kurulan hakem kurulları ve Yüksek Hakem Kurulu tarafından kesin olarak çözüme kavuşturulması yöntemidir.
İşçi Temsilciliğiİş Kanunu'na göre sendikaların bulunmadığı işyerlerinde, iş uyuşmazlıklarını çözmek üzere işçiler tarafından seçilen ancak işten çıkarılmaya karşı yasal güvencesi bulunmayan temsilcilik kurumudur.
Sınıf Esasına Dayalı Cemiyet Yasağı1938 tarihli Cemiyetler Kanunu ile getirilen, belirli bir toplumsal sınıfın çıkarlarını savunmak amacıyla dernek veya sendika kurulmasını engelleyen ve 1946'ya kadar yürürlükte kalan yasaktır.
İş MükellefiyetiMilli Korunma Kanunu kapsamında, özellikle Ereğli Kömür Havzası'ndaki maden ocaklarında işgücü açığını kapatmak amacıyla uygulanan zorunlu çalıştırma sistemidir.
Amele Birliği1923 tarihli talimatname ile Ereğli bölgesindeki maden işçileri için kurulan, işçi ve işveren primleriyle finanse edilen Türkiye'nin ilk sınırlı sosyal güvenlik kuruluşudur.
Tek Başlı İş Uyuşmazlığıİş Kanunu'nda tanımlandığı şekliyle, ayrı ayrı işçilerin kendi bireysel hak ve menfaatleri için işverenle aralarında yaşadıkları anlaşmazlıklardır.
Toplulukla İş UyuşmazlığıBir işyerindeki toplam işçi sayısının en az on kişiden az olmamak üzere beşte biri kadarı ile işveren arasında çıkan toplu anlaşmazlıklardır.
İşçi Sigortaları Kurumu1945 yılında 4792 sayılı kanunla kurulan ve işçilerin iş kazaları, meslek hastalıkları ve analık gibi risklerini güvence altına alan sosyal güvenlik kurumudur.
Askeri ve Mülki Tekaüt Kanunu1930 yılında çıkarılan, askeri ve sivil devlet memurlarının emeklilik haklarını ve sandıklarını tek bir bütüncül çatı altında toplayan yasadır.
Kıdem TazminatıTürk iş hukukuna ilk kez 1936 tarihli İş Kanunu ile giren, 5 yıldan fazla çalışması olan işçinin sözleşmesi feshedildiğinde her yıl için 15 günlük ücreti tutarında ödenen tazminattır.
Teşmil Kararnameleriİş Kanunu'nun kapsamını genişletmek amacıyla çıkarılan, 50 bin ve üzeri nüfuslu kentlerde 4 ila 9 işçi çalıştıran küçük işyerlerini de kanun kapsamına alan idari düzenlemelerdir.
Halkçılık İlkesiTek parti döneminde sınıfların varlığını ve sınıf mücadelesini reddeden, toplumu birbirine muhtaç meslek gruplarından oluşan bir bütün olarak gören dayanışmacı ideolojidir.
Milli Korunma Kanunu1940 yılında çıkarılan, savaş ekonomisini yönetmek amacıyla hükümete çalışma sürelerini uzatma ve koruyucu sosyal yasaları askıya alma gibi olağanüstü yetkiler veren kanundur.
Yüksek Hakem KuruluZorunlu tahkim sisteminin en üst mercii olan, toplu iş uyuşmazlıklarında verdiği kararlar kesin ve bağlayıcı nitelik taşıyan devlet ağırlıklı kuruldur.
İtalyan İş Şartı (Carta del Lavoro)1936 tarihli İş Kanunu'nun toplu iş ilişkileri ve grev yasağı bölümlerinin hazırlanmasında esinlenilen, faşist İtalya'nın korporatist iş kanunudur.
Asgari Ücret Nizamnamesiİş Kanunu'nun 32. maddesinde öngörülen ancak tüzüğü gecikmeli olarak 1951 yılında çıkarılabildiği için tek parti döneminde uygulanamayan ücret belirleme mekanizmasıdır.
Umumi MukaveleBorçlar Kanunu'nda düzenlenen ancak tek parti döneminin sosyo-ekonomik koşullarında hayata geçirilemeyip kağıt üzerinde kalan toplu iş sözleşmesi benzeri kurumdur.
İş Hayatının Murakabe ve Teftişiİş Kanunu'nun uygulanmasını ve işyerlerinin çalışma koşullarına uygunluğunu denetlemek amacıyla İktisat Vekaleti'ne bağlı kurulan teftiş sistemidir.
Cemiyetler Kanunu (1946 Değişikliği)Sınıf esasına dayalı dernek kurma yasağını kaldırarak Türkiye'de sendikaların ve muhalif partilerin kurulmasının önünü açan tarihi yasal değişikliktir.
Sendikalar Kanunu (1947)Türkiye'de sendikaların kurulmasını, yönetimini ve denetimini düzenleyen ancak grev hakkına yer vermeyerek sendikaları büyük ölçüde kısıtlayan ilk özel sendika yasasıdır.
T.C. Emekli Sandığı1949 yılında kurulan, memurların sosyal güvenlik haklarını tek bir çatı altında toplayarak 1683 sayılı kanunu yürürlükten kaldıran kurumdur.
İş ve İşçi Bulma Kurumuİş Kanunu'nun öngördüğü, işçilerin elverişli işlere yerleştirilmesini bir kamu hizmeti olarak yürütmek üzere 1946 yılında kurulan teşkilattır.
Reel Ücret Azalışıİkinci Dünya Savaşı yıllarında yaşanan yüksek enflasyon karşısında işçi ücretlerinin satın alma gücünün yaklaşık %50 oranında değer kaybetmesi olgusudur.
Popülist Sosyal PolitikaÇok partili dönemde CHP ve DP'nin işçi oylarını kazanmak amacıyla rekabet ederek işçi haklarında ve sosyal güvenlikte iyileştirmeler yapması sürecidir.

Diğer Önemli Bilgiler

Yüksek Hakem Kurulu İstatistikleri

1939-1946 yılları arasındaki 8 yıllık dönemde zorunlu tahkim mekanizması çerçevesinde Yüksek Hakem Kurulu'na yansıyan toplam iş ihtilafı sayısı sadece 7'dir. Bu istatistik, tek parti döneminde işçi temsilcilerinin güvencesizliği ve baskılar nedeniyle hak arama mekanizmasının neredeyse hiç çalışmadığını kanıtlar.

151 Sayılı Kanun ve Amele Birliği

1921 tarihli 151 sayılı yasa ve 1923 tarihli talimatname ile kurulan Amele Birliği, Ereğli havzasındaki maden işçileri için zorunlu sigortalılık ve işveren katkısını (%1 prim) getirerek Türkiye'nin ilk yerel sosyal güvenlik modelini oluşturmuştur.

1683 Sayılı Askeri ve Mülki Tekaüt Kanunu

3 Haziran 1930 tarihinde çıkarılan bu kanunla, devlet memurlarının emeklilik hakları tek bir çatı altında toplanmış ve finansmanı doğrudan devlet bütçesinden karşılanan ayrıcalıklı bir emeklilik sistemi kurulmuştur.

İş Kanunu Kapsamındaki İşçi Sayısı Artışı

Sanayileşme ve işletme ölçeklerinin büyümesiyle İş Kanunu kapsamındaki işçi sayısı 1947'de 289.147 iken; 1950'de 373.961'e, 1955'te 583.134'e ve 1960'ta 765.766'ya yükselerek işçi sınıfının niceliksel olarak büyüdüğünü ortaya koymuştur.

Sümerbank Bakırköy Fabrikası Ücret Farkları

1947 yılı verilerine göre Sümerbank Bakırköy Bez Fabrikası'nda iplik ustaları ayda 180 lira alırken, kadın işçiler 75 lira, çocuk işçiler ise sadece 25 lira alıyordu. Bu somut örnek, dönemdeki derin cinsiyet ve yaş temelli ücret uçurumunu belgeler.

CHP'nin 1953 Onuncu Kurultay Kararı

1950 yılında iktidarı kaybeden CHP, 1953 yılındaki Onuncu Kurultayı'nda programını değiştirerek o güne kadar şiddetle reddettiği grev ve lokavt haklarını ilk kez parti programına dahil etmek zorunda kalmıştır.

4792 Sayılı Kanun ve İSK'nın Kuruluşu

9 Temmuz 1945 tarihinde kabul edilen ve 1 Ocak 1946'da yürürlüğe giren 4792 sayılı kanunla İşçi Sigortaları Kurumu kurulmuş, böylece İş Kanunu'nun sosyal güvenlik öngörüleri 10 yıllık bir gecikmeyle hayata geçirilmiştir.

Cemiyetler Kanunu'nun 1938 Sınıf Yasağı

1938 yılında çıkarılan 3512 sayılı Cemiyetler Kanunu, sınıf esasına dayalı cemiyet kurmayı yasaklayarak sendikalaşmayı tamamen yasadışı ilan etmiş ve tek parti rejiminin korporatist yapısını pekiştirmiştir.

Asgari Ücret Yönetmeliği'nin Gecikmesi

1936 tarihli İş Kanunu'nda yer alan asgari ücret hükmü, ancak 15 yıl sonra, 1951 yılında 'Asgari Ücretlerin Tespitine Müteallik Yönetmelik'in çıkarılmasıyla uygulanabilmiştir. Bu durum tek parti döneminde asgari ücretin fiilen hiç uygulanmadığını gösterir.

1948-1960 Dönemi İktisadi Büyüme

Çok partili dönemde, 1948-1960 yılları arasında sabit fiyatlarla milli gelir %91 oranında artarken, hızlı nüfus artışı nedeniyle kişi başına düşen gelir artışı %39 düzeyinde kalmıştır.

Teşmil Kararnamelerinin Etkisi

1952-1960 yılları arasında çıkarılan kararnamelerle İş Kanunu'nun kapsamı 4 işçi çalıştıran yerlere kadar genişletilmiş, bu teşmil uygulaması sayesinde 1960 yılında fazladan 59.115 işçi yasal koruma şemsiyesi altına alınmıştır.

Sınavda Dikkat Et

  • İş Kanunu'nun (1936) Türk iş hukukunun ilk bütünsel ve sistematik kaynağı olduğunu unutma; bu yönüyle sınavda öncü niteliği sıklıkla sorulur.
  • Kanunun 'ikili karakterine' dikkat et; bireysel iş ilişkilerinde koruyucu/liberal iken, toplu iş ilişkilerinde grev yasağı ve zorunlu tahkim nedeniyle otoriterdir.
  • Kıdem tazminatının ilk kez 1936 İş Kanunu ile hukukumuza girdiğini ve ilk halinde en az 5 yıl çalışma şartı arandığını aklında tut.
  • Cemiyetler Kanunu'nun 1938'de sınıf esasına dayalı örgütlenmeyi yasaklayarak sendikaları engellediğini, bu yasağın ise 1946 değişikliğiyle kaldırıldığını kronolojik olarak eşleştir.
  • Milli Korunma Kanunu (1940) denince aklına 'iş mükellefiyeti' (zorunlu çalıştırma) ve koruyucu sosyal hükümlerin askıya alınması gelmeli; savaş dönemi hak kayıplarının ana nedenidir.
  • Asgari ücret hükmünün İş Kanunu'nda yer almasına rağmen, tüzüğünün gecikmesi nedeniyle tek parti döneminde fiilen hiç uygulanamadığını, ilk uygulamanın 1951'de olduğunu unutma.
  • Sosyal güvenlikte ikili yapıya dikkat et; işçiler için İşçi Sigortaları Kurumu (1945) kurulurken, memurlar için Askeri ve Mülki Tekaüt Kanunu (1930) ve sonrasında Emekli Sandığı (1949) öncelikli olmuştur.