Ünite 6: XII-XIII. Yüzyıllar Batı Türk Edebiyatı I: Anadolu’da Gelişen Türk Edebiyatı — Alıştırmalar

Ders kitabının açık uçlu alıştırmaları. Bunlar çoktan seçmeli sınav sorusu değil — düşünmeni, araştırmanı, kendi cümlelerinle anlatmanı isteyen etkinlikler. Kitabın verdiği örnek yanıtlar kapalı duruyor; önce kendin dene.

1. Alıştırma 1myders hazırladı
   XIII. yüzyılda Anadolu'da telif edilen ilk edebi eserlerin neden genellikle Farsça kaleme alındığını dönemin siyasi, sosyal ve kültürel şartlarını göz önüne alarak maddeler halinde listeleyiniz.
   Yanıt / ipucu

   Bu durumun temel nedenleri arasında Türklerin getirdikleri devlet ve divan geleneklerini bu dille ifade etmeleri, Anadolu Selçuklu devletinde Farsçanın resmi dil olması, halkın konuştuğu Oğuz şivesinin henüz edebi bir nitelik kazanmamış olması ve İran sahasında güçlü bir edebi geleneğin bulunması yer almaktadır.
2. Alıştırma 2myders hazırladı
   İslamiyet'in kabulüyle birlikte Türk edebiyatına giren Arap ve Fars edebiyatı unsurlarının (nazım şekilleri, aruz vezni vb.) Türkçe ile uyum sağlama sürecinde karşılaşılan teknik zorlukları ve şairlerin bu zorlukları aşmak için yaptığı tercihleri araştırarak açıklayınız.
   Yanıt / ipucu

   Türk şairleri aruz veznini uygulamaya çalışırken Türkçede uzun ünlü bulunmaması nedeniyle imale, med ve zihaf gibi ses uyumsuzlukları yaşamışlardır. Bu zorluğu aşmak için özellikle on birlik hece veznine uyan aruz kalıplarını tercih etmişlerdir.
3. Alıştırma 3myders hazırladı
   Karaman Bey'in oğlu Mehmed Bey'in 13 Mayıs 1276 tarihinde yayınladığı ünlü fermanın Türk dili tarihi açısından taşıdığı önemi dönemin dil politikaları bağlamında tartışınız.
   Yanıt / ipucu

   Mehmed Bey'in fermanı, divanda ve resmi işlerde Türkçeden başka dil konuşulmamasını emrederek Türk yazı dilinin asıl ve en büyük başlangıcını oluşturmuştur. Bu karar, halkın baskısıyla birleşerek şair ve yazarları Türkçe eser vermeye yönlendirmiştir.
4. Alıştırma 4myders hazırladı
   Gülşehrî, Yunus Emre ve Âşık Paşa'nın Türkçenin hor görüldüğü bir dönemde bu dile sahip çıkma biçimlerini ve eserlerinde Türkçeye yükledikleri misyonu karşılaştırınız.
   Yanıt / ipucu

   Gülşehrî Türkçe yazmakla övünüp dili bülbül gibi şakıttığını belirtirken; Yunus Emre ilahi aşkı işleyerek Türkçeyi bir gönül dili haline getirmiştir. Âşık Paşa ise Garîb-nâme'de Türkçenin grameri ve hakları için bilinçli bir mücadele vererek her dil gibi Türkçenin de Hakk'ı anlattığını savunmuştur.
5. Alıştırma 5myders hazırladı
   XI-XIII. yüzyıllar arasında ortaya çıkan 'karışık dilli eserler' kavramını, bu eserlerin dil özelliklerini ve dönemin geçiş süreci içindeki yerini somut örnekler üzerinden inceleyiniz.
   Yanıt / ipucu

   Karışık dilli eserler, Oğuz Türkçesinin Karahanlı-Harezm yazı dili özellikleri ve Kıpçak unsurlarıyla karışmasından meydana gelmiştir. Haliloğlu Ali’nin Kıssa-i Yûsuf’u ve İbnü’l-Hüseyn’in Behçetü’l-hadâyık adlı eserleri bu dönemin en önemli örnekleridir.