Ünite 5: 12-13. Yüzyıllarda Anadolu’da Kültür ve Edebiyat — Alıştırmalar

Ders kitabının açık uçlu alıştırmaları. Bunlar çoktan seçmeli sınav sorusu değil — düşünmeni, araştırmanı, kendi cümlelerinle anlatmanı isteyen etkinlikler. Kitabın verdiği örnek yanıtlar kapalı duruyor; önce kendin dene.

1. Sıra Sizde 1
   Anadolu Selçuklu Devleti dönemindeki düşünce hayatı hakkında bilgi veriniz.
2. Sıra Sizde 2
   Anadolu’da bilimin işe dönüştürülmesi hakkında bilgi veriniz.
3. Alıştırma 1myders hazırladı
   Danişmentliler döneminde Tokat ve Malatya şehirlerinin üstlendiği farklı kültürel ve zihniyet rollerini karşılaştırarak açıklayınız.
   Yanıt / ipucu

   Tokat, milli ve dini politikaların benimsendiği, Danişmend-nâme gibi eserlerle Türklük ruhunun ve gazilik mefkuresinin pekiştirildiği bir merkezdir. Malatya ise Süryani ve İran kültürlerinin kesiştiği, şehzadelerin eğitim gördüğü ve daha çok İran tesirinin hissedildiği bir ilim ve bürokrasi merkezidir.
4. Alıştırma 2myders hazırladı
   Anadolu Selçuklu Devleti'nde 1220 yılına kadar pozitif bilimlerin, Kösedağ Savaşı sonrasında ise tasavvufi düşüncenin öne çıkmasının nedenlerini dönemin siyasi ve sosyal gelişmeleriyle ilişkilendirerek açıklayınız.
   Yanıt / ipucu

   İlk 150 yıllık dönemde Selçuklu sultanlarının ve Danişmend devlet adamlarının Mutezile eğilimli olması tıp, astronomi ve felsefe gibi akli ilimleri öne çıkarmıştır. 1243 Kösedağ Savaşı sonrasındaki Moğol istilasının yarattığı yıkım ve çaresizlik ise halkı mistisizme yönlendirmiş, tekke ve zaviyelerde huzur aranmasıyla tasavvufi düşünce (Vahdet-i Vücud, İşrakilik) yaygınlaşmıştır.
5. Alıştırma 3myders hazırladı
   Anadolu Selçuklu coğrafyasındaki çok dilli yapıda Arapça, Farsça ve Türkçenin üstlendiği toplumsal ve edebi işlevleri belirterek, Türkçenin edebi bir dil olarak gelişmesini sağlayan temel etkeni yazınız.
   Yanıt / ipucu

   Bu dönemde Arapça bilim ve hukuk dili, Farsça resmi belge ve yüksek zümrenin edebî dili, Türkçe ise halkın konuşma dili olmuştur. Moğol baskısıyla gelen İranlı aydınlar Farsçanın prestijini artırsa da, kırsal kesimdeki halkın Türkçe talebi Türkçenin bir edebiyat dili olarak gelişmesini sağlayan temel etken olmuştur.