| Bilim ve Eğitim (İlk Dönem) | Akli ve tabiî ilimler ağırlıklı, Mutezile eğilimli bilim anlayışı. | Tıflî Hubeyş, Sühreverdi, Keşfü'l-akabe | Moğol istilası öncesi pozitif bilimler desteklenmiştir. |
| Bilim ve Eğitim (Moğol Sonrası) | Baskılar nedeniyle mistikleşme, dini-tasavvufi düşünceye yöneliş. | İbn Arabi, Mevlana Celaleddin-i Rumi | Pozitif ilimlerden tasavvufa büyük geçiş yaşanmıştır. |
| Medrese ve Kurumlar | Umumî medreseler ile ihtisas medreseleri (Darü'l-hadis, Darü'l-kurrâ) kurulmuştur. | Altun Aba, Karatay, Gök Medrese | Eğitim standart bir yapıya kavuşturulmuştur. |
| Teknoloji ve Pratik Üretim | Teorik ilmin pratik üretime ve zanaata dönüştürülmesi sağlanmıştır. | Tıflî Hubeyş (Beyânü’s-sınâ’at), Cizreli Ebü’l-İzz | Bilim sosyal hayata ve askeri alanlara uyarlanmıştır. |
| Tasavvuf ve Tarikatlar | Vahdet-i Vücud, Irakîler ve Horasan mektepleri etkili olmuştur. | İbn Arabî, Şems-i Tebrizî, Evhadüddin-i Kirmanî | Şehirlerde aydın sufiler, kırsalda popüler dervişler yayılmıştır. |
| Ahilik Teşkilatı | Esnafın dünya görüşüne ve ahlaki erdemlerine dayanan sivil yapılanma. | Ahi Evran | Anadolu'dan Balkanlar'a yayılmış, tarikatlarla dostane ilişkiler kurmuştur. |
| Dil ve Edebiyat | Çok dilli yapı: Arapça bilim, Farsça resmî/edebî, Türkçe halk dili. | Mevlana, Sultan Veled, Yunus Emre, Şeyh Evhadüddin | Farsça sarayda güçlenirken halkın talebiyle Türkçe gelişmiştir. |
