Sosyal Fayda PrensibiEdebiyatın yalnızca sanat yapmak amacıyla değil, toplumun eğitilmesi, ahlakın düzeltilmesi ve vatan bilincinin geliştirilmesi amacıyla kullanılmasını öngören Tanzimat I. Kuşak anlayışıdır. Örneğin Namık Kemal, tiyatroyu ve romanı halkı bilinçlendirmede en etkili araçlar olarak görür.
Fenn-i EdepŞinasi’nin edebiyat ile ahlak arasında kurduğu bağı ifade eden ve 'edebiyat edep hasletini öğrettiği için bu adla anılmıştır' düşüncesine dayanan kavramdır. Edebiyatın insana ahlaki olgunluk kazandırma işlevini vurgular.
Mes’ele-i Mebhûsetü’n AnhaTasvir-i Efkâr ile Ruzname-i Ceride-i Havadis gazeteleri arasında 1864 yılında dil ve Arapça kuralların kullanımı üzerine çıkan, Türk basın tarihinin ilk edebî tartışmasıdır. Şinasi’nin dil bilgisindeki üstünlüğünü ve Türkçenin kendi kurallarıyla yazılabileceğini göstermiştir.
Fatin TezkiresiOsmanlı'nın son klasik tezkiresi olup Fatin Efendi tarafından yazılmıştır. Şinasi, bu eserin yeniden basımı sırasında biyografilerdeki mübalağalı övgülerin kaldırılması ve intihallerin gösterilmesi yönünde nesnel eleştiri önerilerinde bulunmuştur.
Lisan-i Osmanî’nin Edebiyatı Hakkında Bazı Mülâhazâtı ŞâmildirNamık Kemal’in Tasvir-i Efkâr’da yayımlanan ve yeni Türk edebiyatının beyannamesi sayılan, Türkçenin Farsça etkisinden kurtarılarak ıslah edilmesi gerektiğini savunduğu kapsamlı makalesidir.
Nergisi17. yüzyıl divan edebiyatı sanatçısıdır. Nesirlerinde aşırı süslü, zincirleme tamlamalı ve anlaşılmaz bir üslup kullandığı için Tanzimat sanatçılarının divan nesrini eleştirirken örnek gösterdikleri olumsuz tip olmuştur.
Hamse-i NergisiNergisi’nin beş mensur eserden oluşan ve Türk edebiyatındaki tek mensur hamse örneği olan karmaşık eseridir. Namık Kemal, bu eserin halk tarafından okunmadığını belirterek divan nesrinin anlaşılmazlığını eleştirmiştir.
Bahâr-ı Dâniş MukaddimesiNamık Kemal’in Urduca bir eseri Farsçadan Türkçeye çevirirken yazdığı ve İran edebiyatının Türk edebiyatı üzerindeki etkilerini eleştirdiği ön sözüdür.
İrfan Paşa’ya MektupNamık Kemal’in Magosa’da iken eski edebiyatı savunan ve divan tarzında şiirler yazan İrfan Paşa’ya hitaben yazdığı, divan şiirinin hayalî abartılarını ve vezin zorunluluklarını eleştirdiği mektubudur.
Mes-Prison MuahezesiRecaizâde Mahmut Ekrem’in İtalyan şair Silvio Pellico’nun hapishane anılarını içeren tercümesini, Namık Kemal’in dilin sadeliği ve Acem üslubunun izleri bakımından eleştirdiği tenkit yazısıdır.
Tahrib-i HarâbâtNamık Kemal’in, birlikte yola çıktığı ancak eski edebiyata dönüş yapan Ziya Paşa’nın 'Harâbât' adlı antolojisini ve mukaddimesini eleştirmek amacıyla Magosa’da yazdığı sert eleştiri eseridir.
Ta’kibNamık Kemal’in Harâbât antolojisindeki divan şiiri örneklerini, vezin hatalarını ve gerçeğe aykırı hayalleri Tahrib-i Harâbât’tan daha sert bir üslupla eleştirdiği tenkit kitabıdır.
Mukaddime-i Celal (Celal Mukaddimesi)Namık Kemal’in Celaleddin Harzemşah adlı oyununun başına yazdığı; tiyatro, roman, şiir türlerini ve klasik-romantik edebiyat anlayışlarını Victor Hugo’dan ilhamla değerlendirdiği kapsamlı önsözüdür.
Mikro-Mega Tercümesi MuâhezesiVoltaire’in eserinin Ahmet Vefik Paşa tarafından yapılan tercümesini Namık Kemal’in kelime hataları, tenafür ve basit söyleyişler nedeniyle alaycı bir dille eleştirdiği yazısıdır.
Tercüme-i Hâl-i Emir NevruzNamık Kemal’in edebiyatın ahlakı güzelleştirme ve tarihsel belleği koruma işlevini vurgulamak amacıyla tercüme edip yayımladığı biyografik nitelikli metindir.
Şiir ve İnşaZiya Paşa’nın 1868’de Hürriyet gazetesinde yayımlanan, divan edebiyatını taklitçilikle suçladığı ve asıl şiirimizin halk şiiri (kayabaşı, deyiş) olduğunu savunduğu devrim niteliğindeki makalesidir.
Harâbât MukaddimesiZiya Paşa’nın üç ciltlik antolojisinin başında yer alan, Şiir ve İnşa'daki görüşlerinin aksine divan şiiri geleneğini yücelttiği, edebiyat tarihi niteliği taşıyan manzum ön sözüdür.
Dekadanlar TartışmasıAhmet Midhat Efendi’nin Sabah gazetesinde yayımladığı makaleyle başlatılan, Servet-i Fünûn sanatçılarının eserlerinde ağır ve anlaşılmaz bir dil kullanmalarını eleştiren dört yıllık edebî tartışmadır.
Klasikler TartışmasıAhmet Midhat Efendi’nin Tercüman-ı Hakikat’teki yazısıyla başlayan, dünya klasiklerinin Türkçeye çevrilmesi gerekliliğini ve Türk edebiyatında klasik dönem olup olmadığını irdeleyen tartışma sürecidir.
Üç Birlik KuralıKlasik tiyatroda zorunlu tutulan zaman, mekân ve konu birliğidir. Namık Kemal, Celal Mukaddimesi’nde bu kuralın tiyatroyu gerçeğe aykırı kıldığını savunarak şiddetle eleştirmiştir.
MüşahedatAhmet Midhat Efendi’nin romancılık ve natüralizm anlayışını tartıştığı, Emile Zola’nın yalnızca çirkinlikleri ve kötülükleri ele almasını eleştirip iyilik ile kötülüğün sentezini savunduğu romanıdır.
Edebiyat-ı SahihaTanzimat birinci kuşak sanatçılarının savunduğu, hayalî abartılardan uzak, hakikate, tabiata ve toplumsal gerçeğe dayanan doğru ve gerçek edebiyat anlayışıdır.
