Ünite 9: Genetik — Örnekler

Ayşe Hanım, bahçesinde yetiştirdiği iki safkan farklı renkteki çiçeği çaprazladığında, beklentisinin aksine ne ana bitkiye benzeyen ne de diğerine benzeyen bambaşka bir renk elde etti. Kırmızı ve beyaz çiçekli iki homozigot atasal bitkinin bu birleşmesinden, ortada yer alan ve iki rengin karışımı gibi duran pembe renkli çiçekler açtı. Bu durum, genetik bilimindeki eksik baskınlık kuralının canlılardaki somut ve en net, gözle görülür kanıtlarından biridir.

Çiftlik sahibi Mehmet Bey, yeni doğan buzağıların bazı biyolojik özelliklerinin sadece anne inekten geldiğini, babanın genetik katkısının bu organellerde görünmediğini fark etti. Hücrelerin enerji merkezini oluşturan bu yapılar, klasik iki ebeveynli çekirdek kalıtımından farklı olarak sadece yumurta yoluyla yavrulara geçmektedir. Çekirdek dışı kalıtım olarak adlandırılan bu olağanüstü durum, organellerin nesilden nesile sadece dişi ebeveyn üzerinden aktarılmasının canlıdaki somut yansımasıdır.

Veteriner hekim Zeynep Hanım, dişi bir kedinin kürkündeki siyah ve turuncu beneklerin gelişim sürecini incelerken, embriyonik dönemin çok erken evrelerinde dişinin somatik hücrelerindeki X kromozomlarından birinin rastgele inaktive edildiğini gözlemledi. Yoğunlaşarak Barr cisimciği haline gelen bu inaktif X kromozomu, memelilerdeki dozaj kompenzasyonu mekanizmasının ta kendisidir. Bu sayede dişi bireylerdeki genetik bilgi miktarı, erkek bireylerdekiyle dengeye getirilmiş olur.

Bir dişi sığırın yumurtalığında gerçekleşen oogenez sürecinde, oluşan hücrelerden biri neredeyse tüm sitoplazmayı ve besini kendi bünyesinde toplar. Diğer üç hücre ise çok az sitoplazma alarak kutup cisimciği şeklinde elenir. Bu sayede, döllenme gerçekleştikten sonra oluşacak embriyonun ilk gelişim aşamaları için ihtiyaç duyacağı tüm besin tek bir büyük yumurta hücresinde güvenceye alınmış olur.

Bir birey, annesinden A allelini ve babasından B allelini miras aldığında, bu iki allel birbirine üstünlük kuramaz. Bireyin alyuvarlarının yüzeyinde hem A hem de B antijenleri aynı anda ve belirgin bir şekilde kendisini gösterir. Bu durum, her iki genin de eşit derecede ifade edildiği AB kan grubunu ortaya çıkarır.

Dişi memelilerin hücrelerinde iki adet X kromozomu bulunurken, erkeklerde sadece bir adet bulunur. Hücrelerdeki bu genetik dozaj dengesizliğini gidermek için, dişi embriyonun erken gelişim evresinde her hücredeki X kromozomlarından biri rastgele seçilerek kalıcı olarak susturulur ve yoğunlaşarak Barr cisimciği haline gelir. Bu sayede dişi ve erkek hücrelerindeki aktif X kromozomu sayısı eşitlenmiş olur.