← Ünite 4
Kurumsal İletişim

Ünite 4: İnsan Kaynakları Örgüt Modeli ve Yöneticinin Fonksiyonları

Douglas McGregor'un Kitabı
Douglas McGregor, X ve Y kuramlarını ilk kez 1957 yılında yayınlanan 'The Human Side of Organization' (Örgütün Beşeri Yönü) adlı eserinde ortaya koymuştur. Bu eser, örgütlerdeki yöneticilerin insanları nasıl algıladıklarına bağlı olarak farklı davranışlar sergilediğini ortaya koyması bakımından devrim niteliğindedir.
Katılımcı Yönetimin Öncü Kuramcıları
Katılımcı yönetim ve işçi-yönetim işbirliğinin geliştirilmesinde Mary Parker Follett (1925-1971), Chris Argyris (1957-1964) ve Rensis Likert (1961) en önemli üç öncü teorisyen olarak kabul edilmektedir. Bu isimlerin çalışmaları endüstriyel örgütlerin başarı ve başarısızlıklarını analiz etmede etkili olmuştur.
Mary Parker Follett'in Köprü Rolü
Mary Parker Follett, klasik teori ile insan ilişkileri teorisi arasında önemli bir köprü olmuştur. Yöneticilerin otoriteyi etkili kullanması ile ilgilenmekle birlikte, bunu işçilerle yüz yüze temas kurarak, geri bildirim alarak ve astların yöneticilerle birlikte çalışmasını sağlayarak yapması gerektiğini savunmuştur.
Rensis Likert'in Sistem Anlayışı
Rensis Likert, örgütleri yapısal ve davranışsal faktörlerine göre Sistem-1, Sistem-2, Sistem-3 ve Sistem-4 olmak üzere dört gruba ayırmıştır. Likert, verimliliği yüksek grupların Sistem-3 ve Sistem-4 yönetimleri altında, verimliliği düşük grupların ise Sistem-1 ve Sistem-2 altında toplandığını belirtmiştir.

Anahtar Kavramlar

EtikNeyin iyi neyin kötü, neyin doğru ya da yanlış olduğunu gösteren standart değerlere ilişkin ilkeler bütünüdür. Örgütsel yaşamda çalışanların ve yöneticilerin davranışlarına yön veren temel ahlaki standartları ifade eder.
İnsan İlişkileri PerspektifiÖrgütsel aktivitelere patronlarıyla samimi bir katılım sağlamak amacıyla yöneticilerin kişisel arzularını temsil eden yaklaşımdır. Ancak uygulamada bazen yüzeysel ve manipülatif stratejiler olarak kalabilmiştir.
İnsan Kaynakları YönelimiÖrgüt hiyerarşisinin bütün düzeylerinde kesin katılımı vurgulayan ve çalışanların mutlu, tatmin olmasını öngören yönetim anlayışıdır. Çalışanları makine dişlisi olarak değil, olgun katkı vericiler olarak görür.
Katılımcı YönetimÖrgütsel faaliyetleri geliştirmek ve yönetim-işçi işbirliğini artırmak için geliştirilen bir stratejidir. İşçilerin örgüt operasyonlarına olabildiğince dahil edilmesini savunur.
Teori Xİnsanın çalışmaktan hoşlanmadığını, sorumluluktan kaçtığını ve sıkı kontrol edilip cezalandırılması gerektiğini savunan otoriteryen yönetim kuramıdır. Klasik görüşün insanı pasif bir unsur olarak gören yapısını yansıtır.
Teori YÇalışmanın insan için oyun ve dinlenme kadar doğal olduğunu, uygun ortam yaratıldığında insanın sorumluluk almak ve öğrenmek isteyeceğini savunan insancıl yönetim kuramıdır.
Sistem-1 (Sömürücü-İstismarcı Otoriter Tarz)Sıkı kontrol, sert otorite ve ceza korkusunun hakim olduğu, çalışanların karar vermeye katılmadığı en az etkili örgütsel yönetim tarzıdır.
Sistem-2 (Yardımsever İyilikçi Tarz)Otokrasinin hafifçe yumuşatılmış hali olup, yöneticilerin çalışanların şikayetlerini dinlemesine izin verdiği ancak geri bildirimlerin örgütsel kararlara etkisinin minimum olduğu manipülatif bir tarzdır.
Sistem-3 (Danışmacı Tarz)Yönetim ile çalışanlar arasında iletişimi teşvik eden, büyük kararlar öncesi işçilerden geri bildirim alınan ancak yönetimin işçilerin yargılarına güveninin sınırlı olduğu yönetim tarzıdır.
Sistem-4 (Katılımcı Tarz)Rensis Likert'e göre en etkili ve en yüksek performans sağlayan yönetim tarzıdır. Çalışanlar kararlara tam katkı verir, yönetim çalışanları destekler ve karşılıklı güven esastır.
Makine BürokrasisiHenry Mintzberg'in yapısal konfigürasyonlarından biri olup, süreçlerin standartlaştırıldığı ve plancılar, muhasebeciler gibi teknisyenlerin büyük etki sarf ettiği örgütsel biçimdir.
AdhokrasiMintzberg'in modelinde karar verme ve güç kullanımının ademi merkezileştiği, uzmanlıkları nedeniyle destek personelinin etki kazandığı ve etkili işbirliğinin görüldüğü bürokrasi karşıtı yapıdır.
Profesyonel BürokrasiÇalışanların çoğunluğunun ve ürün üreten personelin temel merkez olduğu, beceri ve yeteneklerin değerlendirildiği, göreceli olarak çalışma şartlarında otonominin söz konusu olduğu yapısal konfigürasyondur.

Diğer Önemli Bilgiler

Henry Mintzberg'in Konfigürasyonları

Henry Mintzberg, örgütsel dizaynın durumsal konfigürasyonunda beş farklı yapısal biçim hedeflemiştir: Basit yapı, Makine bürokrasisi, Profesyonel bürokrasi, Bölümlenme biçimi ve Adhokrasi. Bu konfigürasyonlar örgütlerin yapılandırma biçimlerini açıklamaktadır.

Sistem-1: Sömürücü-İstismarcı Otoriter Tarz

Sıkı kontrol ve sert otoriteyi karakterize eden Sistem-1, en az etkili olmasına rağmen paradoksal olarak en fazla formel örgütlerde kullanılmaktadır. Çalışanlar ceza korkusuyla motive edilir ve planlama süreçlerine katılım hakları neredeyse hiç yoktur.

Sistem-4'ün Üstünlüğü

Rensis Likert, her yerde geçerli en etkin yönetim tarzı olarak Sistem-4 (Katılımcı tarz) uygulamasını önermektedir. Bu tarzda işçiler amaçların oluşturulmasına tam katkı verir ve yöneticiler çalışanların fikirlerine bağlı olarak son derece destekleyicidir.

İnsan İlişkileri Teorisinin Eleştirisi

Klasik teoriye göre eğitilen yöneticiler insan ilişkilerinin eşitlikçi doğasından rahatsız olmuş ve yüzeysel programlar hazırlamışlardır. Çalışanların katılımını aldatıcı ve laf olsun diye sağlamaya çalışmaları, yaklaşımın kötü bir ün kazanmasına ve yabancılaşmaya yol açmıştır.

Adhokrasinin Bürokrasiye Karşı Duruşu

Henry Mintzberg'in tanımladığı adhokrasi, bürokrasinin tam tersi bir yapı sergiler. Karar verme ve güç kullanımının ademi merkezileştiği, uzmanlıkları nedeniyle destek personelinin etki kazandığı ve yönetimin klasik prensiplerini göz ardı ettiği bir konfigürasyondur.

Sınavda Dikkat Et

  • Mary Parker Follett'in klasik teori ile insan ilişkileri teorisi arasında köprü kurduğunu ve yüzyüze teması savunduğunu sınavda karıştırmayın.
  • Douglas McGregor'un X ve Y kuramlarını 1957 tarihli 'The Human Side of Organization' kitabında yayınladığı bilgisi sınavda soru olarak gelebilir.
  • Rensis Likert'in sistem modellerinde Sistem-1'in sömürücü/istismarcı, Sistem-4'ün ise en etkili demokratik tarz olduğunu unutmayın.
  • Henry Mintzberg'ün beş yapısal konfigürasyonunu (Basit yapı, Makine bürokrasisi, Profesyonel bürokrasi, Bölümlenme, Adhokrasi) özellikleriyle ezberleyin.
  • İnsan kaynakları yaklaşımında çalışanların makine dişlisi olarak değil, olgun ve yaratıcı katkı vericiler olarak ele alındığına dikkat edin.