Ana Sayfa » Anadolu Üniversitesi AÖF » Türk Dili ve Edebiyatı Lisans Programı » Türkçe Cümle Bilgisi 2

Ünite 5: Yüklemin Türüne ve Yerine Göre Cümleler — Kavram Eşleştirme

Tur 1 / 40 / 5 eşleşti

Önce bir kavram seç, sonra karşılığı olan tanıma dokun.

Kavramlar

Tanımlar

Yukarıdan bir kavram seç.

Fiil Cümlesi — Yüklemi çekimli bir fiil veya birleşik fiil olan, bir işi, oluşu ya da hareketi bildirme veya tasarlama kipiyle aktaran cümle türüdür. Örneğin Orhan Veli'nin şiirindeki 'İstanbul'u dinliyorum gözlerim kapalı' dizesi yükleminin türü bakımından bir fiil cümlesidir.

İsim Cümlesi — Yüklemi ek-fiil ile çekime girmiş isim, isim cinsinden kelime veya kelime grubu olan ve yargının ek-fiille sağlandığı cümle türüdür. Metindeki 'Bu zavallı kadın, mektebin eski hocaısıymış' örneğinde yüklem ek-fiil almış bir isim tamlamasıdır.

Ek-Fiil — İsim ve isim soylu kelimelerin yüklem olarak kullanılmasını sağlayan, geçmişte 'er-' kökünden türeyen; günümüzde ise -idi, -imiş, -ise ve geniş zaman ekleri (-im, -sin, -dir vb.) şeklinde görülen yardımcı fiil niteliğindeki unsurdur.

Kurallı Cümle — İster isim cümlesi ister fiil cümlesi olsun, esas öge olan yüklemin cümlenin sonunda bulunduğu düz söz dizimine sahip cümlelerdir. Türkçenin temel cümle yapısı yardımcı ögeden esas ögeye doğru sıralandığı için kurallı cümleler esastır.

Devrik Cümle — Yüklemin sonda bulunmadığı, cümle başında veya ortasında yer alarak vurgulanmak istenen ögenin öne kaydırıldığı, genellikle şiirde ve edebiyatta duygu değeri katmak için kullanılan cümle yapısıdır. Örnek: 'Gülme komşuna, gelir başına.'

Etken Çatılı Fiil — Yüklem tarafından belirtilen işin doğrudan doğruya gerçek bir özne tarafından yapıldığını gösteren, edilgen dışındaki tüm çatıları kapsayan fiil yapısıdır. Metindeki 'Tekir kedi, minderin üstüne uzanmış, dört ayağını germiş uyuyor' cümlesi etken çatılıdır.

Edilgen Çatılı Fiil — Eylemin kim tarafından yapıldığı belli olmayan, gerçek öznesi bulunmayan ve nesnenin sözde özne konumuna geçtiği fiillerle kurulan çatıdır. Örnek: 'Şehre hâkim yüksek noktalara her birer dev gibi yüzlerce projektör konuldu.'

Dönüşlü Çatılı Fiil — Eylemin doğrudan doğruya özneye döndüğü, işi yapan ile o işten etkilenen kişinin aynı olduğu, genellikle -n, -l ekleriyle kurulan fiillerdir. Metindeki 'Kadın süslendi' veya 'Düşman mevzileri terk ederek geriye çekildi' örneklerinde çekilen fiiller dönüşlüdür.

İşteş Çatılı Fiil — Fiilin bildirdiği hareketin birden çok özne tarafından birlikte veya karşılıklı olarak yapıldığını gösteren '-ş' çatı ekiyle türetilmiş fiillerdir. Örnek: 'Halasının yanındaki kadınlar da sarıldılar öptüler, söyleştiler, gülüştüler.'

Ettirgen Çatılı Fiil — Geçişli veya geçişsiz fiillere -r, -t, -tır-/-tur- ekleri getirilerek yapılan, işin başkasına yaptırıldığını ve eylemin başka bir nesneye aktarıldığını bildiren çatı türüdür. Örnek: 'Belediye bütün sokakları kazdırdı.'

Geçişli Fiil — Bildirdiği hareket hem şahsı hem nesneyi etkileyen, nesne alabilen ve nesne olmadan gerçekleşmeyen fiillerdir. Metindeki 'Faik Bey... borçlarını düşünüyordu' cümlesinde 'düşünüyordu' yüklemi geçişlidir.

Geçişsiz Fiil — Bildirdiği hareket yapana yönelen, özneyi etkileyen ve nesne almayan fiillerdir. Metindeki 'Tekir kedi... uyuyor' cümlesindeki 'uyuyor' fiili geçişsizdir.

Birleşik Fiil — İsim veya fiil cinsinden bir kelimenin bir yardımcı fiil veya başka bir fiille bir araya gelmesiyle, anlamca kaynaşarak tek bir kavramı karşılayan kelime grubudur. Örnek: 'Bu güzel havalar beni mahvetti.'

Tasvir Fiili — Zarf-fiil biçimindeki esas bir fiil ile 'bil-, ver-, yaz-, dur-, gel-, git-, kal-, koy-, gör-' yardımcı fiillerinin birleşmesiyle ana fiile tezlik, yeterlilik veya süreklilik katan kurallı birleşik fiillerdir. Örnek: 'Ben bir hata etmiş olabilirim.'

Yarı Tasvir Fiili — -Ip zarf-fiil ekiyle birleşerek ana fiile yardımcı olan ve eylemin yapılış biçimini zenginleştiren tasvir fiili alt türüdür.

Birleşik Çekimli Fiil — Asıl fiilin kip ekinden sonra ek-fiilin görülen geçmiş zamanı (-di), öğrenilen geçmiş zamanı (-imiş) veya şartı (-ise) eklenerek iki kip ekinin üst üste gelmesiyle oluşan çekim biçimidir. Örnek: 'Açılabilseydim, öpseydim.'

Hikâye Birleşik Çekimi — Basit çekimli fiilin üstüne ek-fiilin görülen geçmiş zamanı (-di) getirilmesiyle oluşan ve emir dışındaki tüm kiplerde görülebilen birleşik çekim biçimidir. Örnek: 'Daha dün seyrederdi eski rüyalarını.'

Rivayet Birleşik Çekimi — Asıl fiil kiplerine ek-fiilin öğrenilen geçmiş zamanı (-imiş) getirilmesiyle oluşan, görülen geçmiş ve emir dışındaki kiplerin çekim biçimidir. Örnek: 'Şarkılar söylüyormuşum sokaklarda.'

Şart Birleşik Çekimi — Asıl fiil kipine ek-fiilin şart şekli (-sa) getirilmesiyle kurulan, şart, istek ve emir kiplerinde bulunmayan birleşik çekim biçimidir. Örnek: 'Aşmadınsa bu dağı.'

Sözde Özne — Edilgen çatılı cümlelerde gerçek özne bulunmadığı için özne görünümünde olan ancak aslında cümlenin nesnesi konumundaki ögedir. Örnek: 'Sınıf iyice temizlendi' cümlesinde 'sınıf' sözde özgedir.

Meçhul Çatılı Fiil — Geçişsiz etken fiillerin edilgen çatısına dönüştürülmesiyle oluşan ve cümlesinde kesinlikle özne barındırmayan, kimin yaptığı bilinmeyen fiil yapılarıdır. Örnek: 'Düşülür bir hayale, zevk alınır.'