Ünite 5: Yüklemin Türüne ve Yerine Göre Cümleler — Kelime Bul

Tanımı oku, kavramı harf harf bul. 21 kelime var.

1 / 210 doğru

Yüklem tarafından belirtilen işin doğrudan doğruya gerçek bir özne tarafından yapıldığını gösteren, edilgen dışındaki tüm çatıları kapsayan ••• yapısıdır. Metindeki 'Tekir kedi, minderin üstüne uzanmış, dört ayağını germiş uyuyor' cümlesi ••• •••.

Fiil Cümlesi — Yüklemi çekimli bir ••• veya birleşik ••• olan, bir işi, oluşu ya da hareketi bildirme veya tasarlama kipiyle aktaran cümle türüdür. Örneğin Orhan Veli'nin şiirindeki 'İstanbul'u dinliyorum gözlerim kapalı' dizesi yükleminin türü bakımından bir •••.

İsim Cümlesi — Yüklemi ek-fiil ile çekime girmiş •••, ••• cinsinden kelime veya kelime grubu olan ve yargının ek-fiille sağlandığı cümle türüdür. Metindeki 'Bu zavallı kadın, mektebin eski hocaısıymış' örneğinde yüklem ek-fiil almış bir ••• tamlamasıdır.

Ek-Fiil — İsim ve isim soylu kelimelerin yüklem olarak kullanılmasını sağlayan, geçmişte 'er-' kökünden türeyen; günümüzde ise -idi, -imiş, -ise ve geniş zaman ekleri (-im, -sin, -dir vb.) şeklinde görülen yardımcı ••• niteliğindeki unsurdur.

Kurallı Cümle — İster isim ••• ister fiil ••• olsun, esas öge olan yüklemin ••• sonunda bulunduğu düz söz dizimine sahip •••. Türkçenin temel ••• yapısı yardımcı ögeden esas ögeye doğru sıralandığı için ••• esastır.

Devrik Cümle — Yüklemin sonda bulunmadığı, ••• başında veya ortasında yer alarak vurgulanmak istenen ögenin öne kaydırıldığı, genellikle şiirde ve edebiyatta duygu değeri katmak için kullanılan ••• yapısıdır. Örnek: 'Gülme komşuna, gelir başına.'

Etken Çatılı Fiil — Yüklem tarafından belirtilen işin doğrudan doğruya gerçek bir özne tarafından yapıldığını gösteren, edilgen dışındaki tüm çatıları kapsayan ••• yapısıdır. Metindeki 'Tekir kedi, minderin üstüne uzanmış, dört ayağını germiş uyuyor' cümlesi ••• •••.

Edilgen Çatılı Fiil — Eylemin kim tarafından yapıldığı belli olmayan, gerçek öznesi bulunmayan ve nesnenin sözde özne konumuna geçtiği ••• kurulan çatıdır. Örnek: 'Şehre hâkim yüksek noktalara her birer dev gibi yüzlerce projektör konuldu.'

Dönüşlü Çatılı Fiil — Eylemin doğrudan doğruya özneye döndüğü, işi yapan ile o işten etkilenen kişinin aynı olduğu, genellikle -n, -l ekleriyle kurulan •••. Metindeki 'Kadın süslendi' veya 'Düşman mevzileri terk ederek geriye çekildi' örneklerinde çekilen ••• •••.

İşteş Çatılı Fiil — ••• bildirdiği hareketin birden çok özne tarafından birlikte veya karşılıklı olarak yapıldığını gösteren '-ş' çatı ekiyle türetilmiş •••. Örnek: 'Halasının yanındaki kadınlar da sarıldılar öptüler, söyleştiler, gülüştüler.'

Ettirgen Çatılı Fiil — Geçişli veya geçişsiz ••• -r, -t, -tır-/-tur- ekleri getirilerek yapılan, işin başkasına yaptırıldığını ve eylemin başka bir nesneye aktarıldığını bildiren çatı türüdür. Örnek: 'Belediye bütün sokakları kazdırdı.'

Geçişli Fiil — Bildirdiği hareket hem şahsı hem nesneyi etkileyen, nesne alabilen ve nesne olmadan gerçekleşmeyen •••. Metindeki 'Faik Bey... borçlarını düşünüyordu' cümlesinde 'düşünüyordu' yüklemi •••.

Geçişsiz Fiil — Bildirdiği hareket yapana yönelen, özneyi etkileyen ve nesne almayan •••. Metindeki 'Tekir kedi... uyuyor' cümlesindeki 'uyuyor' ••• •••.

Birleşik Fiil — İsim veya ••• cinsinden bir kelimenin bir yardımcı ••• veya başka bir ••• bir araya gelmesiyle, anlamca kaynaşarak tek bir kavramı karşılayan kelime grubudur. Örnek: 'Bu güzel havalar beni mahvetti.'

Tasvir Fiili — Zarf-fiil biçimindeki esas bir fiil ile 'bil-, ver-, yaz-, dur-, gel-, git-, kal-, koy-, gör-' yardımcı fiillerinin birleşmesiyle ana fiile tezlik, yeterlilik veya süreklilik katan kurallı birleşik fiillerdir. Örnek: 'Ben bir hata etmiş olabilirim.'

Yarı Tasvir Fiili — -Ip zarf-fiil ekiyle birleşerek ana fiile yardımcı olan ve eylemin yapılış biçimini zenginleştiren ••• ••• alt türüdür.

Birleşik Çekimli Fiil — Asıl ••• kip ekinden sonra ek-••• görülen geçmiş zamanı (-di), öğrenilen geçmiş zamanı (-imiş) veya şartı (-ise) eklenerek iki kip ekinin üst üste gelmesiyle oluşan çekim biçimidir. Örnek: 'Açılabilseydim, öpseydim.'

Hikâye Birleşik Çekimi — Basit çekimli fiilin üstüne ek-fiilin görülen geçmiş zamanı (-di) getirilmesiyle oluşan ve emir dışındaki tüm kiplerde görülebilen ••• çekim biçimidir. Örnek: 'Daha dün seyrederdi eski rüyalarını.'

Rivayet Birleşik Çekimi — Asıl fiil kiplerine ek-fiilin öğrenilen geçmiş zamanı (-imiş) getirilmesiyle oluşan, görülen geçmiş ve emir dışındaki kiplerin çekim biçimidir. Örnek: 'Şarkılar söylüyormuşum sokaklarda.'

Şart Birleşik Çekimi — Asıl fiil kipine ek-fiilin ••• şekli (-sa) getirilmesiyle kurulan, •••, istek ve emir kiplerinde bulunmayan ••• çekim biçimidir. Örnek: 'Aşmadınsa bu dağı.'

Sözde Özne — Edilgen çatılı cümlelerde gerçek ••• bulunmadığı için ••• görünümünde olan ancak aslında cümlenin nesnesi konumundaki ögedir. Örnek: 'Sınıf iyice temizlendi' cümlesinde 'sınıf' ••• özgedir.

Meçhul Çatılı Fiil — Geçişsiz etken ••• edilgen çatısına dönüştürülmesiyle oluşan ve cümlesinde kesinlikle özne barındırmayan, kimin yaptığı bilinmeyen ••• yapılarıdır. Örnek: 'Düşülür bir hayale, zevk alınır.'